EON
pedia
/
SNT
SANAT
/
FLSF
FELSEFE
/
MMR
MİMARİ
EN
EON
pedia
FELSEFE
İlk sorudan bugüne.
1
200
400
600
800
1000
1 bin
yıl önce
1200
1400
1500
1600
1700
1800
1850
1900
100
yıl önce
1950
2000
Antik
Yüzyıl
Orta Çağ
Yüzyıl
Erken Modern
Yüzyıl / on yıl
19. Yüzyıl
On yıl
Çağdaş
On yıl
yaklaşık İÖ 1000
Zerdüşt ve Kozmik Düalizm
yaklaşık İÖ 585
Thales ve doğa felsefesinin doğuşu
Miletoslu Thales bir güneş tutulmasını önceden hesapladı ve evrenin temel ilkesini (arkhe) tanrılarda değil su gibi doğal bir maddede aradı — Batı düşüncesi mitten çıkıp logosa adım attı.
İÖ 551–479
Konfüçyüs ve ahlakın siyasete dönüştürülmesi
Kong Fuzi, kaotik bir savaşan beylikler döneminde, düzenin tanrılardan değil insanın kendisini terbiye etmesinden — ren, li ve ailesel saygıdan — doğacağını öğretti.
yaklaşık İÖ 530
Pythagoras ve sayıların düzeni
Pythagoras ve okulu, evrenin özünün sayı ve orantı olduğunu öğretti; müzikteki uyumun basit sayısal oranlara dayandığını keşfederek matematiği ilk kez gerçekliğin dili olarak gördü.
yaklaşık İÖ 5. yüzyıl
Buddha ve Dört Soylu Gerçek
Siddhartha Gautama, Bodh Gaya'da bir incir ağacının altında 'uyanış'a (bodhi) ulaştı ve insan acısının nedenini, sönmesinin yolunu dört basit önermeyle özetledi — Doğu felsefesinin en etkili manifestolarından biri.
yaklaşık İÖ 500
Herakleitos: değişim ve logos
yaklaşık İÖ 500
Lao Tzu ve Tao Te Ching: yolun yontulmamış sessizliği
Geleneksel olarak Konfüçyüs'le çağdaş bir arşiv görevlisine atfedilen Tao Te Ching, 81 kısa bölümde Tao'yu (Yol), wu wei'yi (zorlamayan eylemi) ve yumuşağın sertten üstünlüğünü işleyerek Çin düşüncesinin iki büyük damarından — Konfüçyüsçü topluma karşı Taocu doğaya — birinin temel metni olur.
yaklaşık İÖ 500
Upanişadlar'ın Yazılması: Doğu felsefesinin temeli
Antik Hindistan'da kaleme alınan Upanişadlar, bireysel ruh (Atman) ile evrensel töz (Brahman) birliğini inceleyen Hint felsefesinin en eski metinleridir.
yaklaşık İÖ 450
Parmenides ve Zenon: değişim bir yanılsama mıdır?
yaklaşık İÖ 440
Protagoras ve Sofistler
İÖ 399
Sokrates'in ölümü: felsefenin ilk şehidi
Atina mahkemesi Sokrates'i 'gençleri yoldan çıkarmak' ve 'tanrılara saygısızlık' suçlamalarıyla baldıran zehiri içerek ölüme mahkûm etti — düşüncenin bedeli ilk kez kayda geçti.
yaklaşık İÖ 380
Platon'un Devlet'i ve İdealar Kuramı
yaklaşık İÖ 350
Diogenes ve Kinik yaşam
İÖ 335
Aristoteles Lykeion'u kurar: bilginin sistemleştirilmesi
Atina'ya dönüp Lykeion'u kuran Aristoteles, mantığı, fiziği, biyolojiyi, etik ve siyaseti tek bir araştırma diline bağladı — bilimin dallara ayrılışı buradan başlar.
yaklaşık İÖ 320
Zhuangzi ve kelebek rüyası
yaklaşık İÖ 307
Epikuros 'Bahçe'yi kurar: huzurun materyalist etiği
yaklaşık İÖ 301
Kıbrıslı Zenon Stoacılığı kurar
Atina'daki Boyalı Sundurma'nın (Stoa Poikile) altında ders veren Kıbrıslı Zenon, evrendeki akla (logos) uyumu ahlakın tek ölçütü yaparak iki bin yıl boyunca Batı'nın 'kendine hâkim olma' fikrinin kaynağı olacak Stoacılığı kurdu.
yaklaşık İÖ 300
Mengzi ve insan doğasının iyiliği
yaklaşık 150
Nagarjuna ve boşluk öğretisi
Budist filozof Nagarjuna, hiçbir şeyin kendinde bağımsız bir özü olmadığını — her şeyin ancak ilişkiler içinde var olduğunu — sıkı bir mantıkla savundu; "boşluk" (śūnyatā) kavramıyla Doğu düşüncesinin en etkili metafiziğini kurdu.
yaklaşık 170–180 SS
Marcus Aurelius ve Düşünceler
Roma İmparatoru Marcus Aurelius, Tuna boyundaki Germen seferlerinde Yunanca tutulmuş özel defterine — bugün Düşünceler dediğimiz metne — kendi kendine Stoacı bir disiplin yazdı; iktidarın doruğundaki bir adamın eline iktidarsız anlarının armağanı.
yaklaşık 200
Sextus Empiricus ve antik kuşkuculuk
yaklaşık 250–270 SS
Plotinos ve Enneadlar: Yeni-Platonculuğun doğuşu
yaklaşık 413–426 SS
Augustinus, Tanrı Devleti'ni tamamlar
Roma'nın 410'da Vizigotlarca yağmalanmasının ardından Hippo piskoposu Augustinus, on üç yıl boyunca yazdığı De Civitate Dei'de tarihi iki paralel devletin — Tanrı'nın ve Dünyanın — gerilimi olarak okur; Hristiyan felsefesinin omurgasını kurar.
yaklaşık 524 SS
Boethius'un Felsefe'nin Tesellisi'ni hapishanede yazması
529
Atina Akademisi'nin kapatılması: pagan felsefesinin sonu
Bizans İmparatoru I. Justinianus'un fermanıyla Atina'daki pagan felsefe okullarının kapatılması, antik düşünce geleneğinin Avrupa'daki kurumsal sonudur.
yaklaşık 800
Şankara ve Advaita Vedanta
Adi Şankara, bireysel ruh (Atman) ile evrensel gerçeklik (Brahman) arasında hiçbir ikilik olmadığını, çokluğun bir görünüş olduğunu savundu; Advaita ("ikilik-değil") öğretisiyle Hint felsefesinin en etkili sistemini kurdu.
yaklaşık 750 – 900
Beytülhikme: felsefenin Arapçaya geçişi
Abbasi halifelerinin Bağdat'ta kurduğu Beytülhikme'de — özellikle Halife Me'mun döneminde — Aristoteles, Platon, Galen ve Öklid'in külliyatı Arapçaya çevrildi; bu, İslam felsefesini başlatan ve Avrupa'ya geri taşıyacak köprünün ilk ayağıdır.
yaklaşık 870–950
El-Farabi: 'İkinci Üstad'
yaklaşık 1027
İbn Sina'nın Şifa kitabı ve 'Uçan Adam'
İbn Sina (Avicenna) yaklaşık 1027'de Kitabü'ş-Şifa'yı tamamladı — mantık, fizik, matematik ve metafiziği tek sistem içinde toplayan dev ansiklopedi; içindeki 'uçan adam' deneyi Descartes'tan altı yüzyıl önce öz-bilincin görsel bir argümanını sundu.
yaklaşık 1078
Anselm'in Proslogion'u: ontolojik kanıt
yaklaşık 1095
Gazâlî'nin Filozofların Tutarsızlığı
Selçuklu Bağdat'ının en saygın bilgini Gazâlî, 'Tehâfütü'l-Felâsife' adlı eserinde Farabi ve İbn Sina'nın Aristotelesçi felsefesini yirmi başlıkta sorgular; İslam düşüncesinde aklın sınırlarını yeniden çizer.
yaklaşık 1120
Abelard'ın Sic et Non'u: çelişkili otoriteler
yaklaşık 1175
Zhu Xi ve Neo-Konfüçyüsçülük
Zhu Xi, Konfüçyüs ahlakını her şeyin ardındaki ilke (li) ile maddi güç (qi) üzerine kurulu bir metafizikle birleştirdi; sentezi yedi yüzyıl boyunca Çin, Kore ve Japonya'nın düşünce ve sınav sisteminin temeli oldu.
yaklaşık 1180
İbn Rüşd'ün Aristoteles şerhleri
Endülüslü kadı ve filozof İbn Rüşd (Averroes), Aristoteles külliyatının her metnine üç ayrı düzeyde şerh yazdı; Latince çevirileri 13. yüzyıl Paris Üniversitesi'nde Hristiyan skolastiğini başlatan iç tartışmanın kıvılcımı oldu.
yaklaşık 1190
Maimonides'in Şaşkınlar İçin Rehber'i
Endülüs doğumlu hekim-haham Musa ibn Meymun, Arapça olarak yazdığı Delâletü'l-Hâirîn ile Yahudi vahyini Aristotelesçi felsefeyle uzlaştırmayı dener; eser Yahudi, İslam ve Hristiyan düşüncesinde aynı anda merkezî bir referans olur.
1265–1274
Aquinas, Summa Theologiae'yi yazmaya başlar
Dominikan ilahiyatçı Thomas Aquinas, 1265'te Aristoteles felsefesi ile Hristiyan teolojisini sistematik biçimde birleştiren Summa Theologiae'yi yazmaya başlar; ölümünden önce eserini bilinçli olarak yarım bırakır — ama yarısı bile Batı düşüncesinin omurgası olur.
yaklaşık 1270
Mevlana ve Mesnevi: Konya'da mistik damarın doruğu
Belh doğumlu, Moğol istilasıyla göçüp Anadolu Selçuklu Konya'sına yerleşen Mevlana Celaleddin Rumi (1207–1273), yaklaşık 1258'den ölümüne dek dikte ettirdiği altı ciltlik Mesnevi-i Manevi ile İslam felsefesinin rasyonalist damarına karşı mistik damarın en etkili anıtını kurar — Sufiliğin, aşkın ve fenânın Farsça didaktik şiiri.
yaklaşık 1320
Ockham'lı William ve usturanın özeti
1377
İbn Haldun ve Mukaddime: tarihin biliminin doğuşu
Tunuslu hukukçu-tarihçi İbn Haldun, 1377'de Cezayir'in iç bölgelerinde tamamladığı Mukaddime'de tarihi olaylar zinciri değil; göçebe-yerleşik diyalektiği, asabiyet (grup dayanışması) ve hanedan döngüleri üzerinden işleyen bir toplum bilimi olarak kurar.
1486
Pico della Mirandola: insan onuru üzerine söylev
1513
Machiavelli ve *Prens*: siyasetin ahlaktan ayrılması
Machiavelli, iktidarın *nasıl olması gerektiğini* değil *nas ıl olduğunu* anlatarak siyaseti teolojiden ve klasik erdem ahlakından kopardı; modern siyaset düşüncesinin başlangıcı sayılır.
1516
More'un *Ütopya*'sı: yokyer olarak eleştiri
1580
Montaigne'in *Denemeler*'i: kendini düşünmenin biçimi
Montaigne, *Denemeler* ile yeni bir tür icat etti: kesin sonuçlar değil, sürekli kendini sınayan bir 'ben'. Modern öznellik düşüncesinin kurucu metni.
1620
Bacon'un *Novum Organum*'u: tümevarımın programı
Francis Bacon, Aristoteles'in *Organon*'unun yerini almak üzere yeni bir mantık önerdi: doğanın gözlemlenmiş tikellerinden yükselen, deneyle sınanan ve insanlığın 'doğa üzerindeki egemenliğini' artırmayı amaçlayan tümevarımcı yöntem. Modern bilimsel araştırmanın felsefi temeli.
1641
Descartes ve İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar
Descartes, *Meditasyonlar*'da bildiklerinin tümünden şüphe ederek başlar ve düşünen bir öznenin varlığında durur: 'düşünüyorum, öyleyse varım'. Modern felsefenin başlangıç noktası.
1651
Hobbes'un *Leviathan*'ı: korkudan doğan devlet
Hobbes, siyasi otoriteyi tanrısal hakka değil, doğa durumundaki şiddetten kaçmak için akıllı bireylerin yaptığı bir sözleşmeye dayandırdı. Modern devletin meşruiyet zemini olarak bireysel rıza fikrinin ilk büyük formülasyonu.
1677
Spinoza ve *Etika*: Tanrı ya da doğa
Spinoza, geometri yöntemiyle inşa ettiği tek tözlü bir evrende — *Deus sive Natura* — özgürlüğü ve mutluluğu nedensel bağların kavranmasında buldu. Modern panteizmin ve immanent felsefenin temel metni.
1689
Locke ve *İnsan Anlığı Üzerine Deneme*: zihin boş bir levhadır
Locke, zihnin doğuştan hiçbir ideaya sahip olmadığını, tüm bilginin duyu deneyimi ve düşünüm üzerinden inşa edildiğini savundu. İngiliz empirizminin kurucu metni.
1690
Locke ve *Yönetim Üzerine İki İnceleme*: rıza ve direnme hakkı
Locke, doğal hakları (yaşam, özgürlük, mülkiyet) merkeze koyarak, hükümetin meşruiyetini yönetilenlerin rızasından türetti ve tiranlığa karşı direnme hakkını savundu. Liberal demokrasinin felsefi temeli.
1714
Leibniz ve Monadoloji: penceresiz atomlar ve olası dünyaların en iyisi
1739
Hume ve *İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme*: aklın sınırları
Hume; nedenselliğin, dış dünyanın ve birleşik bir 'ben'in bilgisinin akılla değil alışkanlıkla kurulduğunu gösterdi. Modern epistemolojide en derin sarsıntı.
1748
Montesquieu: Kanunların Ruhu ve güçler ayrılığı
Charles-Louis de Secondat, Baron de Montesquieu, 1748'de Cenevre'de yayımladığı De l'esprit des lois ile yasama, yürütme ve yargının birbirinden ayrılmasını despotizme karşı tek yapısal güvence olarak savunur — modern anayasacılığın taşıyıcı kirişi.
1751 – 1772
Ansiklopedi: Aydınlanma'nın endüstri ölçeğinde bilgi haritası
Denis Diderot ve Jean le Rond d'Alembert'in yönettiği, 150'den fazla yazarın katkısıyla 1751–1772 arasında 17 metin + 11 levha cildi halinde yayımlanan Encyclopédie, insan bilgisinin tamamını seküler ve rasyonel bir düzen içinde toplama girişimidir — Aydınlanma'nın fiziksel cisimleşmesi.
1762
Rousseau ve *Toplumsal Sözleşme*: genel istenç
Rousseau, meşru siyasi otoritenin yalnızca 'genel istenç' aracılığıyla, yani halkın ortak çıkarı için kendine yön verdiği bir cumhuriyette kurulabileceğini ileri sürdü. Modern demokratik düşüncenin radikal kaynağı.
1776
Adam Smith ve *Ulusların Zenginliği*: piyasa, iş bölümü ve görünmez el
Adam Smith, ekonomiyi ayrı bir bilim olarak kurdu: iş bölümünün üretkenliği, piyasaların kendiliğinden uyumu ve ahlak felsefesi içine yerleşmiş bir piyasa toplumu tasviri. Modern iktisadın kurucu metni.
1781
Kant ve *Saf Aklın Eleştirisi*: aklın kendi sınırlarını çizmesi
Kant, rasyonalizm ile empirizmin çıkmazını 'kopernikçi devrim'le kırdı: bilgi nesneye değil, nesne bilgiyi mümkün kılan zihinsel kategorilere uyar. Modern felsefenin eksenini değiştiren metin.
1789
Bentham ve faydacılık
Jeremy Bentham, doğru eylemin "en çok sayıda insana en büyük mutluluğu" sağlayan eylem olduğunu savundu; hazzı ve acıyı ahlakın tek ölçütü yaparak hukuk ve toplum reformuna sayısal bir zemin kurmaya çalıştı.
1792
Wollstonecraft ve *Kadın Haklarının Savunusu*: aklın cinsiyeti yoktur
Mary Wollstonecraft, Aydınlanma'nın eşitlik ve akıl idealini kadınları kapsayacak biçimde yeniden formüle etti: kadınların 'doğal' aşağılığı bir mit, eğitim yoksunluğunun ürünüdür. Modern feminist felsefenin kurucu metni.
1807
Hegel ve Tinin Fenomenolojisi
Hegel'in *Tinin Fenomenolojisi*, bilincin duyu-kesinliğinden mutlak bilgiye doğru gelişimini izleyen tarihsel-diyalektik bir düşünce sistemidir.
1819
Schopenhauer ve İrade ve Tasavvur Olarak Dünya
1830 – 1842
Comte ve Pozitif Felsefe Dersleri
1843
Kierkegaard ve Ya / Ya da
Şubat 1848
Marx ve Engels: Komünist Manifesto
Marx ve Engels'in *Komünist Manifesto*'su, tarih boyunca sınıf mücadelesini bir anlatı çizgisi olarak okuyan ve proletaryayı tarihin yeni öznesi olarak ilan eden kısa ama belirleyici bir metindir.
1859
Mill ve Özgürlük Üstüne
1878
Peirce ve pragmatizmin doğuşu
1879
Frege ve Begriffsschrift: Aristoteles'ten 2200 yıl sonra mantıkta devrim
Jena Üniversitesi'nde matematikçi Gottlob Frege'nin 1879'da yayımladığı Begriffsschrift ("Kavram Yazısı"), niceleyicileri (∀, ∃) ve yüklemler mantığını tanıtarak Aristoteles'ten beri ilk kez mantığı yeniden kurar; ilkin görmezden gelinse de Russell, Wittgenstein ve Carnap üzerinden 20. yüzyıl analitik felsefesinin ve matematiksel mantığın kaynak metni olur.
1883 – 1885
Nietzsche ve Böyle Söyledi Zerdüşt
Nietzsche'nin dört bölümlük *Böyle Söyledi Zerdüşt*'ü, 'Tanrı öldü' ilanı, 'Üstinsan' figürü ve 'ezeli dönüş' düşüncesiyle modern felsefenin değer-altüst eden hesap noktasıdır.