Ebû Hâmid Muhammed el-Gazâlî (1058–1111) zamanının en parlak akademisyenidir. Bağdat'taki Nizamiye Medresesi'nde otuz beş yaşında müderris oldu; Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün himayesinde, dönemin en büyük üniversitesinin başına geçti. Birkaç yıl sonra büyük bir entelektüel kriz yaşadı, görevini bıraktı, on yıl boyunca Şam, Kudüs, Hicaz ve İran'da dolaşan bir sufi olarak yaşadı.

Krizinin ürünlerinden biri Tehâfütü'l-Felâsife'dir (Filozofların Tutarsızlığı, yaklaşık 1095). Eser, çağdaş İslam dünyasında 'felâsife' olarak anılan ve özünde Aristotelesçi olan filozofların — yani Farabi ve İbn Sina'nın — sistemini yirmi başlık altında sorgular. En tartışmalı üç sav, Gazâlî'ye göre küfre varan iddialardır: (1) evrenin ezeli olduğu, (2) Tanrı'nın yalnızca tümelleri bilebileceği (tek tek olayları değil), ve (3) bedensel diriliş olmadığı. Bunların dışındaki on yedi başlıkta felsefeyi yalnızca 'tutarsız' bulur, 'küfür' değil.

Gazâlî'nin kritiği özellikle nedensellik kavramı için belirleyici oldu. Pamuğu ateşin yakması, neden-sonuç değildir; her olay anında Allah'ın yeniden yaratmasıdır — bu görüş ('occasionalism') modern Hume'un nedensellik şüpheciliğine doğrudan yol açacaktır. Eser İslam felsefesini öldürmedi ama yönünü değiştirdi: Mutezile ve felâsife geleneği zayıfladı, Eş'ari kelâmı güçlendi. İbn Rüşd, bir yüzyıl sonra Tehâfütü't-Tehâfüt (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) ile Gazâlî'ye yanıt verecekti — ama o yanıt İslam dünyasında değil, Latin Avrupa'sında etkili oldu.