Muhammed Celaleddin, 1207'de bugünkü Afganistan'ın Belh kenti yakınlarında, tanınmış bir vaiz olan Bahaeddin Veled'in oğlu olarak dünyaya geldi. Moğol orduları Horasan'a yaklaşırken aile batıya göçtü; Bağdat, Şam, Mekke ve Erzincan üzerinden 1228 dolaylarında Anadolu Selçuklu başkenti Konya'ya yerleştiler. Burada babasının ölümünden sonra medresede ders vermeye başlayan Celaleddin, 1244'te şehre gelen gezgin derviş Tebrizli Şems ile karşılaşır. Bu karşılaşma — ki Sufi geleneği onu yalnızca biyografik bir an olarak değil, felsefi bir kırılma olarak okur — Mevlana'yı resmi bilgin kimliğinden alıp aşk üzerinden kurulan bir varlık anlayışına taşır.

Mesnevi-i Manevi, Mevlana'nın yaklaşık 1258'den 1273'teki ölümüne dek halifesi Hüsameddin Çelebi'ye Farsça dikte ettirdiği altı ciltlik, yaklaşık 25.000 beyitlik didaktik bir şiirdir. Açılış on sekiz beytinin merkezindeki imge — kamış kamışlıktan koparıldığında çıkardığı inilti — ayrılık ile özlemi insan varoluşunun temel zemini olarak kurar. Mevlana'nın felsefi sözlüğünde fenâ (Tanrı'da yok oluş) ve bekâ (yeni, ilahi olanla bütünleşmiş varlık) bu özlemin kuramsal karşılıklarıdır. Sema ayini — gök cisimlerinin dönüşünü taklit eden ritmik dönüş — bu yok oluşun bedensel pratiğidir.

Mesnevi, Bağdat'tan başlayan İslam felsefe geleneğinin iki damarından birinin doruğunu işaret eder. Bir yanda Farabi (ö. 950), İbn Sînâ (ö. 1037) ve İbn Rüşd (ö. 1198) çizgisinde Aristoteles üzerinden işleyen rasyonalist felsefe; diğer yanda Gazali (ö. 1111) ve İbn Arabi'nin (ö. 1240) içerden eleştirdiği, sezgi ve dolaysız tecrübeyi öne çıkaran mistik damar. Mevlana ikinci damarın hem teorik hem de kurumsal merkezi olur: ölümünden sonra oğlu Sultan Veled'in örgütlediği Mevlevi tarikatı, altı yüz yıl boyunca Anadolu, Balkanlar ve Ortadoğu'da etkili olur.

Eserin etki alanı tek bir kültür çevresine sığmaz. Mesnevi Türk-İran-Arap kültür havzasında ortak okunan az sayıdaki metinden biridir; Osmanlı'da "Mesnevihan"lık ayrı bir uzmanlık sayılır. 17 Aralık, Mevlana'nın "sevgilisiyle buluşma gecesi" — Şeb-i Arus — olarak her yıl Konya'da anılır. UNESCO 2008'de Mevlevi Sema Töreni'ni İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı. 20. yüzyıl sonunda — özellikle Coleman Barks'ın İngilizce uyarlamalarıyla — Mevlana Batı'da en çok okunan şair haline geldi; bu modern alımlama tartışmalıdır (özgün İslami çerçeveden uzaklaştığı söylenir), ama metnin felsefi yoğunluğunu değil yalnızca yaygınlığını ilgilendirir.