Görsel: Sasha IndiaCC BY 2.0kaynak sayfası ↗değiştirildi
17. yüzyıl ilk yarısı · Şiraz, Safevi İranı
Molla Sadra: varlığın önceliği ve cevherî hareket
Şiraz'da öğreten Molla Sadra, İslam felsefesinin rasyonel, mistik ve teolojik damarlarını tek bir sistemde birleştirdi. Ona göre varlık özden önce gelir ve cevherin kendisi sürekli hareket halindedir.
İslam felsefesinin Gazali'nin eleştirisi ve İbn Rüşd'ün ölümüyle sona erdiği yaygın bir kanıdır; bu, Arapça yazan Batı kanadı için kısmen doğru, İran için yanlıştır. Doğu'da gelenek Sühreverdi'nin İşrak (aydınlanma) felsefesiyle sürdü ve 16-17. yüzyıllarda Safevi İran'ında İsfahan Okulu adıyla yeni bir doruğa ulaştı. Sadreddin Şirazi — Molla Sadra — bu okulun en büyük ismidir; öğretisini Şiraz'daki Han Medresesi'nde verdi.
Sisteminin adı el-Hikmetü'l-müteâliye (Aşkın Hikmet). Merkezinde iki tez vardır. Birincisi *asâletü'l-vücûd*: gerçek olan varlıktır, öz (mahiyet) ise zihnin varlıktan soyutladığı bir kesittir — İbn Sina'dan bu yana süren varlık-öz tartışmasını tersine çevirir. Varlık tek bir gerçekliktir ama derece derece yoğunlaşır; taş, bitki, insan ve melek aynı varlığın farklı şiddetleridir. İkincisi *el-hareketü'l-cevheriyye* (cevherî hareket): Aristotelesçi gelenek hareketi yalnızca niteliklerde kabul ederken Sadra, cevherin kendisinin sürekli değiştiğini savunur. Böylece dünya durağan bir töz yığını değil, sürekli yenilenen bir oluştur; ruhun bedenle başlayıp aşama aşama soyutlaşması da bu hareketle açıklanır.
Sadra'nın yöntemi de tezleri kadar önemlidir: kanıtlamayı (burhan), mistik sezgiyi (keşf) ve vahyi tek bir çerçevede meşru bilgi kaynakları sayar. Bu yüzden hem felsefeci hem sufi çevrelerin eleştirisini aldı ve bir dönem sürgüne benzer bir inzivaya çekildi. Öğretisi İran'da medrese müfredatının parçası olarak kesintisiz sürdü ve 20. yüzyıl İran düşüncesinde — Tabatabai'den sonraki kuşaklara — merkezî konumunu korudu. Batı'da ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında, Henry Corbin'in çalışmalarıyla tanındı.
Galeri
Görsel: Hooman MallahzadehCC BY-SA 4.0
Konum
Şiraz, Safevi İranı · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Mulla Sadra — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford University
- Illuminationism and the School of Isfahan — Encyclopaedia Iranica
- Seyyed Hossein Nasr, Islamic Philosophy from Its Origin to the Present — SUNY Press