1878 · Cambridge, Massachusetts, ABD
Peirce ve pragmatizmin doğuşu
Charles Sanders Peirce, bir düşüncenin anlamının onun pratik sonuçlarında yattığını öne sürdü; "Bir fikri açık kılmak, onun hangi gözlemlenebilir etkileri doğurduğunu söylemektir" diyerek Amerikan felsefesinin en özgün akımı pragmatizmi kurdu.
Amerikalı mantıkçı, matematikçi ve filozof Charles Sanders Peirce (1839–1914), yaşamı boyunca hak ettiği tanınırlığa kavuşamamış, dağınık ama olağanüstü derin bir düşünürdü. 1878'de yayımladığı "Fikirlerimizi Nasıl Açık Kılarız" adlı makalesinde, felsefeye kalıcı bir yöntem kazandırdı: pragmatik ilke.
Peirce'ün sorusu şuydu: bir kavramın anlamını gerçekten anlamak ne demektir? Yanıtı radikal biçimde pratikti. Bir nesne ya da fikir hakkındaki düşüncemiz, aslında onun doğurabileceği gözlemlenebilir sonuçlar hakkındaki düşüncemizden ibarettir. Örneğin bir şeyin "sert" olduğunu söylemek, onu çizmeye çalıştığınızda çizilmeyeceğini söylemektir. Bir kavramın tüm pratik etkilerini sıralarsanız, o kavramın anlamının tümünü ortaya koymuş olursunuz; bu etkilerin ötesinde gizli bir "öz" yoktur. Metafizik tartışmaların çoğu, dedi Peirce, hiçbir gözlemlenebilir farka yol açmadıkları için aslında boş tartışmalardır.
Bu ilke, "doğruluk" kavramını da yeniden tanımladı. Peirce için bir inancın doğruluğu, soyut bir uygunlukta değil, uzun vadede araştırmanın onu doğrulayıp doğrulamayacağında yatar; doğruluk, ideal bir araştırma topluluğunun sonunda üzerinde uzlaşacağı şeydir. Bilgi, tek bir dâhinin sezgisi değil, hataları eleye eleye ilerleyen ortak ve düzeltilebilir bir süreçtir.
Peirce'ün fikirlerini geniş kitlelere ulaştıran, arkadaşı William James oldu; ama James pragmatizmi daha çok bireysel yarara ve psikolojiye çekti; Peirce buna itiraz edip kendi görüşünü ayırmak için "pragmatisizm" adını kullandı. Sonraki kuşaklarda Dewey bunu eğitime ve demokrasiye taşıdı. Bilim felsefesinden anlam kuramına, semiyotiğe (Peirce modern gösterge biliminin de kurucusudur) kadar uzanan etkisiyle, Amerika'nın felsefeye en özgün katkısının temelinde Peirce durur.
Konum
Cambridge, Massachusetts, ABD · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Charles Sanders Peirce — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Charles Sanders Peirce — Internet Encyclopedia of Philosophy — Internet Encyclopedia of Philosophy