19. yüzyılın ikinci yarısında doğa bilimlerinin başarısı, tüm bilgi alanlarına aynı yöntemin uygulanması gerektiği fikrini yaygınlaştırmıştı; Comte'un pozitivizmi toplumu da fizik gibi incelemeyi öneriyordu. Wilhelm Dilthey, 1883'te yayımladığı Tin Bilimlerine Giriş'te bu programa itiraz etti — ama irrasyonalizme sığınarak değil, farklı bir bilimsellik ölçütü kurarak.

Ayrımı iki fiile dayanır: doğa bilimleri *erklären* (açıklamak), tin bilimleri *verstehen* (anlamak) yapar. Bir taşın düşüşü nedenlerle açıklanır; bir yasa metni, bir ayin, bir şiir ya da bir devrim ise onu üretenlerin yaşantısına, niyetine ve tarihsel bağlamına geri götürülerek anlaşılır. Dilthey'e göre bunun mümkün olmasının nedeni basittir: incelenen şeyin yapıcısı da insandır, dolayısıyla araştırmacı ile nesnesi arasında paylaşılan bir yaşantı (Erlebnis) zemini vardır. Anlama, bu zeminde kurulan bir yeniden yaşama işidir.

Dilthey aynı zamanda tarihselciliğin en tutarlı ifadelerinden birini verdi: insan doğası sabit bir öz değil, tarihte oluşan bir şeydir; dolayısıyla insanı anlamanın yolu psikolojiden değil tarihten geçer. Bu tez, Vico'nun bir buçuk yüzyıl önce açtığı yolun sistemli devamıdır. Etkisi geniş oldu: Weber'in yorumlayıcı sosyolojisi, Husserl'in yaşam-dünyası, Heidegger'in varoluş çözümlemesi ve Gadamer'in hermenötiği bu ayrımın üzerine kuruldu. Bugün nitel araştırma yöntemleri, tarih yazımı ve kültür incelemeleri hâlâ Dilthey'in sorduğu soruyla çalışır: insan yapıtını ölçmekle anlamak aynı şey midir?