EONpediaFELSEFE

İlk sorudan bugüne.

Whitehead altmış üç yaşında matematikten metafiziğe geçti ve en özgün işini bu yaştan sonra yazdı. Süreç felsefesinin kendi hayatında da bir karşılığı vardır.

Görsel: Wellcome TrustCC BY-SA 4.0kaynak sayfasıdeğiştirildi

1929 · Cambridge, Massachusetts, ABD

Whitehead: gerçeklik şey değil, süreçtir

Paylaş

Matematikten gelen Whitehead, evreni kalıcı tözlerden değil, birbirini kavrayan olaylardan kurulu gördü. Batı metafiziğinin şey-merkezli dilini değiştirmeyi deneyen en kapsamlı 20. yüzyıl girişimidir.

Alfred North Whitehead, Russell ile birlikte yazdığı Principia Mathematica ile mantığın temellerine katkıda bulunmuş bir matematikçiydi. 1920'lerde, altmışlı yaşlarında Harvard'a geçti ve bambaşka bir işe girişti: fizikteki değişimi — görelilik ve kuantum kuramını — hesaba katan yeni bir metafizik.

Çıkış noktası şudur: Batı düşüncesi, gerçekliği zaman içinde kalıcı olan tözler (madde, cisim, özne) üzerinden kurar ve değişimi bu tözlerin başına gelen bir şey sayar. Whitehead bunu tersine çevirir. Gerçekliğin nihai birimleri şeyler değil, olaylardır: 'gerçek varlık' (actual entity) diye adlandırdığı, oluşup tamamlanan ve sonra veri haline gelen anlık süreçler. Her olay, kendisinden önceki olayları 'kavrar' (prehension) ve onlardan bir bütün kurar; kalıcı görünen nesneler, bu olay dizilerinin tekrar eden örüntüleridir. Bir taş, uzun ömürlü bir süreç kalıbıdır.

Süreç felsefesi Whitehead'in kendi alanında marjinal kaldı — 1930'ların analitik felsefesi metafiziğe kuşkuyla bakıyordu ve kitabın dili ağırdı. Ama başka yerlerde tutundu: süreç teolojisi, ekolojik düşünce (doğayı nesneler yığını değil ilişkiler ağı olarak görmesi nedeniyle), biyoloji felsefesi ve son yıllarda bilinç tartışmaları. Deleuze onu açıkça andı; Latour ve Stengers'in bilim çalışmalarında da izi vardır. Bugün Whitehead, felsefe tarihinde 'kaybeden ama tükenmeyen' pozisyonların iyi bir örneği: soruları alanın gündeminden düşmedi, cevaplarının dili ise hâlâ zor.

Konum

Cambridge, Massachusetts, ABD · © OpenStreetMap

Kaynaklar