1934 · Viyana, Avusturya
Popper ve yanlışlanabilirlik
Karl Popper, bir kuramı bilimsel yapan şeyin onu doğrulamak değil, yanlışlanabilir olması olduğunu savundu; "Araştırmanın Mantığı" ile bilimi sözde-bilimden ayıran ölçütü tersine çevirdi.
Yirminci yüzyılın başında, Viyana Çevresi'nin mantıksal pozitivistleri bilimin gücünü "doğrulama"da (verification) görüyordu: bir önerme, gözlemle doğrulanabildiği ölçüde anlamlı ve bilimseldi. Genç Karl Popper (1902–1994) bu ölçütün sakat olduğunu fark etti. Çünkü hiçbir sonlu gözlem, evrensel bir yasayı kesin olarak doğrulayamaz — "bütün kuğular beyazdır" önermesini kaç beyaz kuğu görürseniz görün kanıtlayamazsınız; ama tek bir siyah kuğu onu çürütür.
Popper'ın 1934'te Viyana'da yayımladığı "Logik der Forschung" (sonraki İngilizce adıyla Araştırmanın Mantığı) bu asimetriyi bilim felsefesinin merkezine koydu. Bir kuramı bilimsel yapan, onu destekleyen kanıt bulabilmeniz değil; onu yanlış çıkarabilecek bir gözlemin en baştan mümkün olmasıdır. İyi bir kuram cesur öngörülerde bulunur, kendini riske atar. Einstein'ın görelilik kuramı — ışığın Güneş yanında bükülmesini önceden söyleyip sınanmayı göze aldığı için — Popper'a göre bilimin ta kendisiydi.
Buna karşılık, her sonucu açıklayabilen, hiçbir gözlemin çürütemeyeceği kuramlar — Popper'ın örnekleri astroloji, kimi psikanaliz biçimleri ve tarihsel determinizmdi — güçlü değil, zayıftı; her şeyi açıklamak, hiçbir şeyi yasaklamamak demekti. Bilim böylece kesin doğruların birikimi değil, sürekli eleme sürecidir: kuramlar kanıtlanmaz, yalnızca henüz çürütülmemiş olarak ayakta kalır.
Bu görüş, bilgiyi tümevarımla temellendirme geleneğini sarstı ve bilimi yanılabilir, açık uçlu bir serüven olarak yeniden tanımladı. Thomas Kuhn 1962'de bilimin gerçekte böyle düzgün ilerlemediğini, paradigma sıçramalarıyla yürüdüğünü öne sürünce, ikisinin tartışması yüzyılın bilim felsefesini biçimlendirdi. Popper'ın "yanlışlanabilirlik" ölçütü bugün de bir fikrin bilimsel olup olmadığını sınamanın en yaygın turnusol kâğıdıdır.
Konum
Viyana, Avusturya · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Karl Popper — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Karl Popper — Austrian-born British Philosopher — Encyclopaedia Britannica