1945 · Paris, Fransa
Merleau-Ponty ve bedenin fenomenolojisi
Maurice Merleau-Ponty, dünyayı saf bir zihinle değil bedenle kavradığımızı savundu; "Algının Fenomenolojisi" ile düşünen özneyi bedenlenmiş, dünyaya gömülü bir varlık olarak yeniden tanımladı.
Descartes'tan bu yana Batı felsefesi insanı ikiye bölmüştü: bir yanda düşünen zihin (res cogitans), öte yanda uzamda yer kaplayan beden (res extensa). Bilginin gerçek öznesi zihindi; beden ise onun taşıdığı bir makineydi. Fransız fenomenolog Maurice Merleau-Ponty (1908–1961) bu ayrımı kökten reddetti.
1945'te yayımlanan "Phénoménologie de la perception" (Algının Fenomenolojisi), Husserl'in fenomenolojisini ve Heidegger'in "dünya-içinde-varlık" fikrini bedene taşır. Merleau-Ponty'ye göre dünyayı önce düşünmeyiz, önce algılarız; ve algı soyut bir zihnin işi değil, dünyaya dokunan, yürüyen, uzanan bir bedenin edimidir. Bir kapı kolunu "kavradığımda" onu önce zihinsel olarak temsil edip sonra kavramam; elim doğrudan bilir. Beden, üzerinde düşündüğüm bir nesne değil, kendisiyle düşündüğüm ortamdır — "yaşayan beden" (le corps propre).
Bu, öznenin dünyadan kopuk bir seyirci olmadığı anlamına gelir. Ben dünyaya bakan bir göz değil, dünyanın içine yerleşmiş, ona yönelmiş bedenli bir varlığım; algımın ufku hep bedenimin konumuyla, geçmişimle, alışkanlıklarımla biçimlenir. Merleau-Ponty mekânı, derinliği, hatta zamanı bu bedenli bakıştan yola çıkarak yeniden düşünür. Nesnellik yanılsaması — dünyayı hiçbir yerden, tarafsız bir gözle görme iddiası — böylece çöker; her görüş bir bakış açısıdır.
Bu "bedenlenme" (embodiment) kavramı, fenomenolojinin Husserl ve Heidegger'den sonraki üçüncü büyük ayağıdır ve etkisi felsefeyle sınırlı kalmadı: bilişsel bilimde "bedenlenmiş zihin" kuramları, yapay zekâda bedenin bilgideki rolü, sanat ve mimarlıkta mekân deneyimi tartışmaları hep bu kaynağa döner. Merleau-Ponty 53 yaşında ansızın öldüğünde algı, dil ve görünürlük üzerine düşüncesi henüz tamamlanmamıştı; yarım kalan bu proje bile yüzyılın en verimli felsefelerinden biri oldu.
Konum
Paris, Fransa · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Maurice Merleau-Ponty — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Maurice Merleau-Ponty — French Philosopher — Encyclopaedia Britannica