Görsel: Cover of the first edition (Princeton University Press, 1979)Fair use — educational thumbnail, © Princeton University Presskaynak sayfası ↗değiştirildi
1979 · Princeton Üniversitesi, New Jersey, ABD
Rorty: zihin doğanın aynası değil
Richard Rorty, zihni gerçekliği yansıtan bir ayna sayan resmin ezelî bir felsefe sorunu değil, 17. yüzyıl icadı olduğunu savundu; ayna düşünce, bilgiye temel arayan disiplin olarak epistemoloji de düşüyordu.
*Felsefe ve Doğanın Aynası*, analitik felsefe içinden gelen ve analitik felsefenin kendi kuruluş varsayımını hedef alan bir kitaptır. Rorty'nin iddiası tarihseldir: "bilgi nasıl mümkündür?" sorusu insan aklının değişmez bir sorunu değil, belirli bir resmin ürünüdür. Descartes iç gözlemle ula şılan bir zihin alanı kurdu, Locke bu alanı izlenimlerin biriktiği bir yer olarak doldurdu, Kant da bu resmi felsefenin diğer bilimlere temel veren yargıç konumuna oturttu. Zihin, doğayı yansıtan bir ayna hâline geldi; felsefenin işi de aynanın lekelerini silmek, yani temsillerin doğruluğunu denetlemek oldu.
Rorty bu resmi savunulamaz kılan araçları felsefenin kendi içinden alır: Sellars'ın verilmişlik eleştirisi, deneyimin temel katını; Quine'ın analitiklik eleştirisi ise dilsel doğruluğun ayrı bir katmanını ortadan kaldırır. İkisi birlikte, temsilin "doğruluğunu" ölçebileceğimiz dil ve deneyim dışı bir konum bırakmaz. Geriye kalan, doğruluğun kendisinin reddi değil, doğruluğu yargılayacak tarafsız bir mahkeme fikrinin reddidir.
Rorty'nin önerisi, felsefenin bu konumu bıraktığında ne olacağıdır. Temel kuran (systematic) felsefe yerine, sözlükleri karşılaştıran, alışkanlıkları sarsan "eğitici" (edifying) bir felsefe; hakikate erişim değil, sürdürülebilir bir konuşma. Dewey, geç dönem Wittgenstein ve Heidegger'i — üç ayrı gelenekten üç adı — aynı sonuca varmış figürler olarak yan yana koyması, kitabın kışkırtıcılığının bir parçasıdır.
Kitap, analitik felsefede derin bir kırılma yarattı; Rorty kısa süre sonra Princeton'daki felsefe bölümünden ayrılıp Virginia'da beşerî bilimler kürsüsüne geçti. Eleştirmenleri onu göreceliliğe kaymakla suçladı; savunucuları ise felsefeyi kendi tarihsel koşullarını görmeye zorladığını söyledi. Her iki okumada da 1979, analitik geleneğin kendi kendine dönüp baktığı tarihtir.
Konum
Princeton Üniversitesi, New Jersey, ABD · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Richard Rorty — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Richard Rorty — Internet Encyclopedia of Philosophy — Internet Encyclopedia of Philosophy
- Neopragmatism — Internet Encyclopedia of Philosophy — Internet Encyclopedia of Philosophy