EONpediaFELSEFE

İlk sorudan bugüne.

1975'te Şuihudi'de bir Qin memurunun mezarından çıkan 201 bambu şerit: "Qin'in On Sekiz Yasası". Legalizmin iddiası tam olarak budur — yönetimin bilgeliğe değil, okunabilir ve sayılabilir bir metne bağlanması.

Görsel: Gary ToddCC0kaynak sayfasıdeğiştirildi

yaklaşık İÖ 250 · Han Devleti ve Qin sarayı, Çin

Han Feizi ve legalizm: erdemin yerine yasa

Paylaş

Han Fei, iyi yöneticinin erdemli değil hesaplanabilir olması gerektiğini savundu: devleti ahlak değil, herkese eşit uygulanan açık yasa, ölçülebilir performans ve kişisiz otorite ayakta tutar.

Savaşan Devletler döneminin sonunda Çin düşüncesi pratik bir soruyla boğuşuyordu: yüzlerce yıldır süren savaşı ne durdurabilir? Konfüçyüsçüler cevabı ahlaki eğitimde arıyordu — hükümdar erdemli olursa halk da öyle olur. Han Fei (yaklaşık İÖ 280–233), Konfüçyüsçü Xunzi'nin öğrencisiyken bu cevabı reddetti ve kendisinden önceki Shang Yang, Shen Buhai ve Shen Dao'nun fikirlerini tek bir sistemde topladı.

Sisteminin üç ayağı vardır. Fa (yasa): kurallar yazılı, kamuya açık ve istisnasız olmalıdır — soyluya da köylüye de aynı ölçü uygulanır. Shu (teknik): hükümdar, memurları söyledikleriyle yaptıklarını karşılaştırarak denetler; bir görevli az iş yaparsa da fazla iş yaparsa da cezalandırılır, çünkü ikisi de sözle eylemin uyuşmadığını gösterir. Shi (konum): otoritenin kaynağı kişinin karakteri değil, makamıdır. Böylece devlet, başında sıradan biri olsa bile işlemeye devam eder.

Han Fei'nin insan doğası görüşü kasvetlidir: insanlar çıkarlarını hesaplar; hükümdarın işi onları iyi kılmak değil, iyi davranmayı çıkarlarına uygun hâle getirmektir. Bu yüzden ödül ve ceza — "iki tutamak" — yönetimin tek gerçek aracıdır.

Öykünün sonu düşüncesinin sertliğini yansıtır: yazıları Qin hükümdarı Ying Zheng'i etkiledi, ama Qin sarayındaki eski sınıf arkadaşı Li Si onu tutuklattı ve İÖ 233'te zehir içmeye zorladı. Sekiz yıl sonra Ying Zheng, Çin'i birleştirip Qin Shi Huang oldu ve imparatorluğu tam da Han Fei'nin tarif ettiği çizgide kurdu. Qin hanedanı on beş yıl sürdü; ardından gelen Han hanedanı legalizmi resmen mahkûm etti ama kurumlarını korudu. Çin imparatorluk devletinin Konfüçyüsçü dili ile legalist iskeleti arasındaki bu gerilim iki bin yıl sürdü.

Galeri

Görsel: Huangdan2060Public domain

Görsel: Gary ToddCC0

Konum

Han Devleti ve Qin sarayı, Çin · © OpenStreetMap

Kaynaklar