EONpediaMİMARİ

İlk taştan bugüne.

Dışarıdan bakıldığında yapı bir kaleye benzer: penceresiz duvarlar, köşe kuleleri, tek giriş. Konaklama yapısının güvenlik mimarisiyle kurulması, yolun kendisinin ne kadar riskli olduğunu anlatır.

Görsel: zolakomaCC BY 2.0kaynak sayfasıdeğiştirildi

1229 · Aksaray, Anadolu Selçuklu Devleti

Sultanhanı: bir yol ağının mimarlığı

Paylaş

Anadolu Selçukluları, ticaret yolları boyunca bir günlük mesafelerle kervansaraylar kurdu. Kervanlar üç gün ücretsiz konaklardı; yapı, devletin ticareti sübvanse etme biçimiydi.

13. yüzyıl başında Anadolu, İpek Yolu'nun batı ucundaki geçiş bölgesiydi ve Selçuklu devleti gelirini büyük ölçüde transit ticaretten sağlıyordu. Bu ticareti güvence altına almak için yolların üzerine, birbirine yaklaşık 30-40 kilometre — bir kervanın günlük menzili — aralıklarla kervansaraylar inşa edildi. Anadolu'da bugün yüzden fazlasının izi vardır.

Aksaray yakınlarındaki Sultanhanı, I. Alâeddin Keykubad döneminde 1229'da yapıldı ve türün en büyük örneğidir. Plan iki bölümlüdür: yazın kullanılan geniş açık avlu ve kışın kullanılan tonozlu kapalı hol. Avlunun ortasındaki köşk mescit, dört ayak üzerinde yükselir; altından geçilir. Girişteki taç kapı, mermer üzerine oyulmuş mukarnas ve geometrik geçmelerle yapının en özenli parçasıdır — bir konaklama yapısına anıtsal bir cephe verilmesi, yapının devlet gücünü de temsil ettiğini gösterir.

Kurumsal düzeni mimarisi kadar önemlidir. Vakıf sistemiyle finanse edilen kervansaraylarda konaklama, yemek ve hayvan bakımı üç gün boyunca ücretsizdi; din, dil ve tabiiyet farkı gözetilmezdi. Hasta tüccarlar için hekim, hayvanlar için nalbant, kaybolan mal için tazminat düzeni vardı. Bu, altyapının kâr amacıyla değil ticaret hacmini artırmak için kurulduğu bir modeldir — modern anlamda kamu yatırımı. Osmanlı bu ağı sürdürdü ve genişletti; 19. yüzyılda demiryolu ve buharlı gemi rotaları değiştirdiğinde kervansaraylar işlevsizleşti. Sultanhanı 20. yüzyılda restore edildi ve UNESCO Dünya Mirası aday listesinde yer alıyor.

Galeri

Görsel: Robert CuttsCC BY-SA 2.0

Konum

Aksaray, Anadolu Selçuklu Devleti · © OpenStreetMap

Kaynaklar