Görsel: zolakomaCC BY 2.0kaynak sayfası ↗değiştirildi
1229 · Aksaray, Anadolu Selçuklu Devleti
Sultanhanı: bir yol ağının mimarlığı
Anadolu Selçukluları, ticaret yolları boyunca bir günlük mesafelerle kervansaraylar kurdu. Kervanlar üç gün ücretsiz konaklardı; yapı, devletin ticareti sübvanse etme biçimiydi.
13. yüzyıl başında Anadolu, İpek Yolu'nun batı ucundaki geçiş bölgesiydi ve Selçuklu devleti gelirini büyük ölçüde transit ticaretten sağlıyordu. Bu ticareti güvence altına almak için yolların üzerine, birbirine yaklaşık 30-40 kilometre — bir kervanın günlük menzili — aralıklarla kervansaraylar inşa edildi. Anadolu'da bugün yüzden fazlasının izi vardır.
Aksaray yakınlarındaki Sultanhanı, I. Alâeddin Keykubad döneminde 1229'da yapıldı ve türün en büyük örneğidir. Plan iki bölümlüdür: yazın kullanılan geniş açık avlu ve kışın kullanılan tonozlu kapalı hol. Avlunun ortasındaki köşk mescit, dört ayak üzerinde yükselir; altından geçilir. Girişteki taç kapı, mermer üzerine oyulmuş mukarnas ve geometrik geçmelerle yapının en özenli parçasıdır — bir konaklama yapısına anıtsal bir cephe verilmesi, yapının devlet gücünü de temsil ettiğini gösterir.
Kurumsal düzeni mimarisi kadar önemlidir. Vakıf sistemiyle finanse edilen kervansaraylarda konaklama, yemek ve hayvan bakımı üç gün boyunca ücretsizdi; din, dil ve tabiiyet farkı gözetilmezdi. Hasta tüccarlar için hekim, hayvanlar için nalbant, kaybolan mal için tazminat düzeni vardı. Bu, altyapının kâr amacıyla değil ticaret hacmini artırmak için kurulduğu bir modeldir — modern anlamda kamu yatırımı. Osmanlı bu ağı sürdürdü ve genişletti; 19. yüzyılda demiryolu ve buharlı gemi rotaları değiştirdiğinde kervansaraylar işlevsizleşti. Sultanhanı 20. yüzyılda restore edildi ve UNESCO Dünya Mirası aday listesinde yer alıyor.
Galeri
Görsel: Robert CuttsCC BY-SA 2.0
Konum
Aksaray, Anadolu Selçuklu Devleti · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Seljuk Caravanserais on the Trade Routes — UNESCO Tentative List — UNESCO
- Anadolu Selçuklu kervansarayları — mimari ve vakıf düzeni — TDV İslâm Ansiklopedisi
- Seljuk architecture in Anatolia — Heilbrunn Timeline of Art History — The Metropolitan Museum of Art