yaklaşık İÖ 130 (Zhang Qian'ın dönüşü: İÖ 126) · Chang'an (Xi'an) ile Orta Asya arası, Han Çin'i
İpek Yolu'nun açılışı: kıtaları bağlayan koridor
Han imparatoru Wu'nun gönderdiği elçi Zhang Qian'ın Orta Asya'dan dönüşü, Doğu ile Batı arasında ilk kez sürekli bir ticaret ve bilgi koridorunun kurulmasına yol açtı; ipek, kâğıt ve atların yanı sıra Budizm ve Helenistik sanat da bu yol üzerinde aktı.
İÖ 138'de Han imparatoru Wu, Xiongnu göçerlerine karşı müttefik aramak için Zhang Qian'ı batıya gönderdi. Zhang yolda Xiongnular tarafından esir alındı, on yılı aşkın bir süre tutsak kaldı, sonunda kaçıp Fergana, Baktriya ve Soğdiyana'ya ulaştı. İÖ 126'da Chang'an'a döndüğünde getirdiği siyasi sonuç sınırlıydı; ama tarımı, şehirleri, pazarları ve Helenistik etkileri ayrıntılı raporlayan gözlemleri Han sarayı için bilinmeyen bir dünyanın haritasını çıkardı.
Han devletinin sonraki on yıllarda Tarım Havzası boyunca açtığı garnizonlar bu rotayı güvenli hâle getirdi. Tek bir 'yol' değildi söz konusu olan: çöl vahaları, dağ geçitleri ve bozkır şeritleri boyunca uzanan, kervanların kısa etaplarla mal aktardığı bir ağdı. Çin'den batıya ipek, lake ve daha sonra kâğıt taşındı; doğuya cam, yün, üzüm asması, yonca, gümüş ve özellikle Fergana'nın 'gökten gelme' atları geldi. Aracılığı çoğunlukla Soğd ve Baktriya tüccarları üstlendi.
Malların kendisi kadar belirleyici olan, taşıdıkları kültürdür. Budizm Kuşan İmparatorluğu üzerinden Tarım vahalarına ve oradan Çin'e yayıldı; Helenistik heykel oranları Gandhara'da Buda figürünün biçimlenmesinde belirleyici oldu. Tersi yönde Çin'in metalurji ve ipek üretim bilgisi yüzyıllar boyunca batıya sızdı. Han, Part, Kuşan ve Roma dünyaları artık birbirinin varlığını biliyordu — doğrudan tanışmasa bile.
İpek Yolu modern bir adlandırmadır (Ferdinand von Richthofen, 1877). Tek bir devletin kurduğu bir altyapı değil, yüzyıllar içinde işleyen bir alışveriş düzenidir. Yine de Zhang Qian'ın İÖ 130'lardaki seferi bu düzenin tarihsel başlangıcı sayılır: ilk kez Çin sarayı batıya kalıcı bir kapı açtı ve bu kapı yaklaşık 1.500 yıl boyunca açık kaldı.
Konum
Chang'an (Xi'an) ile Orta Asya arası, Han Çin'i · OpenStreetMap →
Kaynaklar
- Silk Road — UNESCO World Heritage — UNESCO
- Zhang Qian — Encyclopaedia Britannica — Britannica
- The Silk Road: A New History — Valerie Hansen — Oxford University Press