14. yüzyıl ortasında Cengiz Han'ın torunlarının kurduğu büyük hanlıklar — İlhanlılar (İran) ve Çağataylılar (Maveraünnehir) — iç çekişme ve veba salgınları nedeniyle çözülmüştü. Bu boşlukta, Maveraünnehir'in Barlas Türk-Moğol kabilesinden Timur (Türkçe 'demir'; Farsça Tîmûr-i Leng, Avrupa dillerinde Tamerlane) askerî yetenek ve evlilik ittifaklarıyla yükseldi. 1370'te Semerkand'ı ele geçirerek kendi devletini ilan etti; Cengizli soyundan olmadığı için 'han' değil 'emir' unvanını kullandı, ama Cengizli bir prensesle evlenip 'küregen' (damat) sıfatını taşıdı.

Sonraki otuz beş yıl boyunca Timur, Avrasya'nın ortasını boydan boya katetti. İran ve Mezopotamya'yı, Kafkasya'yı, Altın Orda'yı ve 1398'de Delhi Sultanlığı'nı vurdu; Delhi'yi ele geçirip yüz binlerce sivilin öldürüldüğü bir yağma yaşandı. 1400-1401'de Halep ve Şam'ı aldı, Bağdat'ı bir kez daha yıktı. 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı padişahı Yıldırım Bayezid'i esir aldı; Osmanlı Devleti yaklaşık on yıl süren bir 'Fetret Devri'ne girdi. Anlatılar, mağlup şehirlerde mağdurların kafataslarından dikilen kuleleri kaydeder; bu hesabın bir kısmı düşmanca kaynaklarda abartılı olsa da çağdaş tarihçiler şiddetin büyüklüğünde geniş ölçüde uzlaşır.

Aynı Timur, Semerkand'ı dönemin görkemli sahnesine çevirdi. Seferlerinden zanaatkârları — taşçılar, çinici ustalar, hat sanatçıları, astronomlar — sürgün ya da davet yoluyla başkentine getirdi. Bibi Hanım Camii'nin devasa eyvanı, Şâh-ı Zinde nekropolündeki firuze çinili türbeler, sonradan torunu Uluğ Bey'in tamamlayacağı medrese ve rasathane bu dönemin ürünüdür. Timur'un torunu Uluğ Bey (1394-1449), Semerkand'da bir rasathane kurarak yıldız konumlarını döneminin Avrupa'sındaki çoğu çalışmadan daha hassas ölçtü; onun 'Zîc-i Sultânî'si yüz yıl boyunca İslam dünyası ve Avrupa'da kullanıldı.

Timur 1405'te Çin seferine çıkarken öldü. Devlet hızla parçalandı; ama Timurlu kültür sentezi — Türk-Moğol askerî mirası, Fars edebiyat ve estetiği, İslami ilim — yarım yüzyıl daha Herat'ta sürdü ve Babür Şah aracılığıyla 1526'da Hindistan'a, Babürlü İmparatorluğu olarak taşındı. Timur'u tek yönlü bir 'kasap' olarak da, kendi sarayının övdüğü gibi tek yönlü bir 'medeniyet kurucusu' olarak da okumak yanıltıcı olur; her ikisi de aynı tarihtir.