Rönesans'ı tek bir doğum tarihiyle anlatmak yanıltıcıdır; tarihçiler arasında 'kopuş mu, kesintisiz süreklilik mi' tartışması hâlâ canlıdır. Yine de bir başlangıç işareti vermek gerekirse, Francesco Petrarca'nın (1304–1374) Avrupa manastır kütüphanelerinde unutulmuş klasik Latin metinlerini — özellikle Cicero'nun mektuplarını — bulup yayma çabası, hareketin entelektüel çekirdeğini oluşturur. Petrarca için antik metinler, yalnızca bir kaynak değil, Hristiyan-Latin geleneği içinde *yeniden* okunması gereken bir insanî model sunuyordu. Bu tutum onun ölümünden sonra İtalya'nın kuzey kent-devletlerinde — özellikle Floransa'da — bir eğitim programına dönüştü: gramer, retorik, şiir, tarih, ahlak felsefesi; sonradan 'studia humanitatis' adıyla anılacak insanı merkeze alan müfredat.

Maddi temel önemlidir. 14. yüzyıl sonunda Floransa, yün ve bankacılığa dayalı zengin bir kent cumhuriyetiydi; Medici ailesi 15. yüzyılda *de facto* yönetici olarak büyük çaplı sanat ve mimari sipariş verecek mali güce sahipti. Kara Veba'nın (1347) açtığı demografik boşluk paradoksal olarak hayatta kalanların kişi başına servetini artırdı; servetin bir kısmı kefaret olarak kilise ve aile şapellerine, oradan da sanatçılara aktı. Bu zeminde 1397'de Bizanslı bilgin Manuel Chrysoloras'ın Floransa'da Yunanca dersleri vermesi belirleyicidir: o ana kadar Batı'da neredeyse hiç okunmayan Platon, Homeros, Thukydides bir kuşak içinde Latince yan-çevirilerle dolaşıma girer. Bu akış 1453'te Konstantinopolis'in düşmesinden sonra Batı'ya kaçan âlimlerle daha da hızlanır — ama yanlış bir popüler imajın aksine, hümanizm 1453'te başlamaz, ondan önce zaten kurulmuştur.

Görsel sanatlarda ve mimarlıkta dönüşüm somuttur. Filippo Brunelleschi, Floransa Katedrali (Santa Maria del Fiore) için tasarladığı, iç ve dış kabuktan oluşan büyük tuğla kubbeyi 1420–1436 arasında, dışarıdan iskele kurmadan, kendi geliştirdiği döner vinçlerle inşa etti — Avrupa'nın Roma'dan beri gördüğü en büyük açıklıklı kubbe. Aynı kuşakta Brunelleschi'nin teorize ettiği lineer perspektif, Masaccio'nun Santa Maria Novella'daki *Kutsal Üçlü* freskinde (yaklaşık 1427) ilk olgun uygulamasına ulaştı: izleyici, duvarın içine matematiksel olarak doğru biçimde kazılmış bir hacme bakar. Donatello, Ghiberti, Alberti ve sonra Botticelli, Leonardo, Michelangelo bu altyapıyı genişletti; sanatçı, ortaçağ loncasının zanaatkârından, ismi ve teorik söylemi olan bir bireye doğru evrildi.

Rönesans'ın kalıcı katkısı yalnızca bir üslup değil bir tutumdur: bilginin antik kaynaklara dönerek doğrudan, eleştirel ve filolojik biçimde yeniden okunabileceği; insan deneyiminin kendi başına meşru bir konu olduğu fikri. Bu tutum, 16. yüzyılda Erasmus'un İncil filolojisinden Luther'in Reform'una, Kopernik'in gök modelinden modern bilimsel yönteme uzanan bir hatta önkoşul oluşturdu. Yine de mit yapmamak gerekir: Rönesans seçici bir hareketti, kadınların büyük çoğunluğunu, kırsalı ve İtalya dışındaki uzun ortaçağ yapılarını dönüştürmek için yüzyıllar geçmesi gerekti. 'Kesin bir yeni çağın başlangıcı' olarak değil, ortaçağ Avrupa'sının uzun dönüşümünün belirleyici bir hızlanma noktası olarak okumak daha yerinde olur.