And Dağları'nın yüksek vadilerinde küçük şefliklerden biri olan Kuzko (Cusco) merkezli İnka devleti, 15. yüzyılın başında komşu Chanca konfederasyonunun saldırısıyla karşı karşıya kaldı. Geleneksel öykü, yaşlı Inca Viracocha'nın kentten kaçtığını, ama oğlu Cusi Yupanqui'nin direnerek Chanca'yı yendiğini ve 'Pachacuti' ('dünyayı sarsan') adıyla 1438'de tahta çıktığını anlatır. Bu tarih simgesel bir başlangıç noktasıdır; İnka genişlemesinin gerçek hızı bundan biraz önce ya da sonra olabilir, ama çağdaş arkeoloji 15. yüzyıl ortasında belirgin bir devletleşme atılımıyla uzlaşır.

Pachacuti ve halefleri Topa Inca Yupanqui ile Huayna Capac, yaklaşık doksan yıl içinde bugünkü Ekvador'un kuzeyinden Şili'nin ortasına, And kıyısından Amazon eteğine uzanan bir bölgeyi tek yönetim altında topladılar. Tahuantinsuyu, 'dört bölge' anlamına gelen dört idari parçaya bölünmüştü; her bölgeyi Kuzko'ya bağlayan ve toplam uzunluğu 40.000 kilometreyi bulan Qhapaq Ñan yol ağı, dağ geçitleri, asma köprüler ve menzil istasyonlarıyla (tambo) ulaşımı düzenliyordu. Mesajları taşıyan koşucular (chasqui) bu yollarda nöbetleşe koşar, Pasifik'ten gelen taze balığın birkaç gün içinde Kuzko'ya ulaştığı söylenirdi.

İnka uygarlığı yazısızdı; ama düğüm ve renklerden oluşan ip kayıtları — quipu — vergi miktarlarını, nüfus sayımını, depo envanterlerini, belki anlatısal verileri kayıt altına alıyordu. Quipu'nun tamamı henüz çözülmüş değildir; bir bölümü hesap, bir bölümü sözlü tarih için bellek desteği olarak kullanılmış olabilir. Devlet, sahibi kişi değil topluluk olan toprakta köy düzeyinde dönüşümlü emek yükümlülüğü (mit'a) ile büyük altyapıyı inşa ediyordu: teraslı tarım alanları, su kanalları, depo şehirleri, ve Cusco yakınındaki Sacsayhuamán'ın dev poligonal taş duvarları gibi mühendislik harikaları. Machu Picchu, yaklaşık 1450'de Pachacuti döneminde bir kraliyet konağı/dinsel kompleks olarak kuruldu.

İnka devleti yaklaşık 1532'de Francisco Pizarro önderliğindeki küçük İspanyol birliğinin gelişiyle dağılacaktı; ama bu çöküşte iç savaş (Huascar ile Atahualpa arasında), Avrupa'dan gelen çiçek hastalığı (Huayna Capac'ı da öldürdüğü düşünülüyor) ve atlı-ateşli silahlı bir tarz karşısında ilk şokun payı büyüktür. Yine de İnka altyapısı — yolları, terasları, taş duvarları — bugüne kalmış, kullanılır biçimde durur; Quechua dili And Dağları'nın geniş bir bölgesinde hâlâ konuşulmaktadır. Yazısız bir uygarlığın 'devletsiz' ya da 'ilkel' olmadığını gösteren, ortaçağın en açık örneklerinden biridir.