yaklaşık 150 · İskenderiye, Mısır
Batlamyus ve Almagest
İskenderiyeli Batlamyus, gökyüzü gözlemlerini Dünya-merkezli bir geometrik modelde topladı; "Almagest" gezegen hareketlerini şaşırtıcı bir doğrulukla önceden hesaplayabildiği için on dört yüzyıl boyunca astronominin tartışmasız otoritesi oldu.
İkinci yüzyılda İskenderiye'de yaşayan Klaudyos Batlamyus (Ptolemaios), antik astronominin bütün birikimini tek bir dev esere sığdırdı. Yunanca "Matematiksel Derleme" adını taşıyan yapıt, Arap bilginlerinin ona verdiği "en büyük" anlamındaki adla, "Almagest" olarak tanındı. İçinde bir yıldız kataloğu, gözlem yöntemleri ve — en önemlisi — Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketini hesaplayan eksiksiz bir matematiksel model vardır.
Batlamyus'un modeli Dünya-merkezliydi: hareketsiz Dünya evrenin ortasında durur, gök cisimleri onun çevresinde döner. Ama gökyüzü basit dairelerle açıklanamıyordu; gezegenler zaman zaman yavaşlıyor, duruyor, hatta geri gidiyor (retrograd hareket) gibi görünüyordu. Batlamyus bunu ustaca bir geometriyle çözdü: her gezegen, büyük bir dairenin (deferent) üzerinde dönen küçük bir daire (epicycle) üstünde hareket eder. Yeterince daire eklendiğinde model, gökyüzünü olağanüstü bir doğrulukla tahmin ediyordu.
İşte bu yüzden Almagest bin dört yüz yıl boyunca ayakta kaldı: yanlış olsa da işe yarıyordu. Gökyüzünü doğru öngörebilen bir modelin, gerçekte doğru olması gerekmiyordu — bu, bilim felsefesinin en kalıcı derslerinden biridir. Sistem karmaşıktı, ama gözlemlerle uyuşuyordu ve dinsel dünya görüşüyle de rahatça bağdaşıyordu.
Almagest İslam dünyasında yüzyıllarca incelendi, düzeltildi ve genişletildi; Avrupa'ya oradan döndü. Ancak 1543'te Kopernik, aynı gözlemleri Güneş'i merkeze koyarak çok daha yalın biçimde açıklayınca Batlamyus'un modeli sarsıldı; Kepler'in elipsleri ve Newton'un çekim yasası onu tamamen tarihe gömdü. Yine de Batlamyus'un başarısı küçümsenemez: gökyüzünü matematikle evcilleştiren, kuramın önceden-söyleme gücünü ilk kez bu ölçekte gösteren yapıt onunkiydi.
Konum
İskenderiye, Mısır · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Ptolemy — Greek Astronomer — Encyclopaedia Britannica
- Ptolemy and the Almagest — Stanford Encyclopedia of Philosophy