Merkantilizm tek bir kişinin kurduğu bir öğreti değildir; iki yüzyıl boyunca Avrupa devlet aygıtının fiilî uygulamasından damıtılan bir bütündür. 'Mercantilisme' adı bile, sistemi yıkmak isteyenlerin — fizyokratlar ve Smith — verdiği sonradan addır. Çekirdek varsayım yine de açıktır: bir ulusun zenginliği, hazinede tutulan altın ve gümüş miktarıdır; uluslararası ticaret, mevcut bir pastanın bölüşümüdür, yani bir devletin kazancı zorunlu olarak başkasının kaybıdır.

Bu mantığın koşulları 16. yüzyıl başında bir araya geldi. 1492 ve 1498 seferleri Atlantik ve Hint Okyanusu sömürge ekonomilerini açtı; 1545'te keşfedilen Potosí gümüş dağı, Avrupa para arzına yüz elli yıl boyunca beklenmedik bir akış soktu — modern hesaplamalara göre 1500–1800 arasında Amerika'dan Avrupa'ya yaklaşık 150.000 ton gümüş taşındı. Aynı dönemde ulus-devlet kalemi güçleniyordu: sürekli ordular, daimi diplomasi ve büyüyen donanmalar daimi nakit talep ediyordu. Madeni para yetersizliği siyasi zayıflık demekti; dolayısıyla devletin işi madeni eve çekmek, dışarı kaçışını engellemekti.

Uygulamada sistemin araçları belliydi: yüksek ithalat tarifeleri ve yasaklar; ihracatı tetikleyen sübvansiyonlar; sömürge ürünlerinin yalnızca ana ülke gemilerinde taşınmasını şart koşan 'navigation acts' türü yasalar (İngiltere 1651); ve Hollanda VOC (1602), İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (1600) gibi devletin verdiği tekel ayrıcalığıyla işleyen şirket-devletler. Sömürgeler tasarımı bütünleyen halkadır: ana ülke için hammadde sağlayan, ana ülkenin mamulünü alan, kendi mamul üretimi yapamayan ekonomiler. Sistem en saf hâlini 1660'lar–80'ler arasında Fransa'da, Louis XIV'ün maliye bakanı Jean-Baptiste Colbert'in elinde aldı: tekstil manüfaktürleri kurdu, üretim kalite normları dayattı, iç gümrükleri azaltıp dış gümrükleri yükseltti.

Merkantilizmin 18. yüzyıl sonunda iki cepheden çatladı. Birincisi pratik: sömürge sistemi, özellikle İngiliz Kuzey Amerika'sında, sömürgeli halkın siyasi maliyetini kaldırılamaz hâle getirdi — Amerikan Bağımsızlık Savaşı (1775–83) bunun sonucudur. İkincisi teorik: François Quesnay'in fizyokratları ve 1776'da Adam Smith'in *Ulusların Zenginliği*, zenginliğin altın stokunda değil üretim ve mübadele akışında bulunduğunu, ticaretin karşılıklı kazanç sağlayabildiğini, devlet müdahalesinin çoğu zaman verimsizlik yarattığını gösterdi. 19. yüzyıl serbest ticaret çağı bu eleştirinin üzerine kuruldu. Ama merkantilist refleks — ulusal sanayiyi koru, ticaret açığını bir tehlike say, kritik üretimi yurda çek — modern devletin damarlarında bugün de dolaşmaktadır.