EON𝑝𝑒𝑑𝑖𝑎

Başlangıçtan bugüne.

Berckheyde 1670'lerde tabloyu boyadığında borsa bina olarak yetmiş yaşındaydı, ama kurum olarak yepyeniydi. Avluda her küme bir piyasa: tahvil, hisse, döviz, baharat, kambiyo. Modern menkul kıymet piyasasının fiziksel iskeleti tam olarak budur.Public domain

1602 · Amsterdam, Birleşik Eyaletler (Hollanda Cumhuriyeti)

Amsterdam Borsası ve modern menkul kıymet piyasasının doğuşu

Paylaş

1602'de Amsterdam'da VOC hisselerinin günlük olarak el değiştirebildiği örgütlü bir ikincil piyasa kuruldu — dünyanın ilk halka açık şirket hisse senedi borsası. Birkaç yıl içinde vadeli işlemler, kısa satış (Isaac Le Maire, 1609) ve opsiyon spekülasyonu da burada başladı. Londra 1698'de Jonathan's Coffee House ile takip etti.

Avrupa'da menkul kıymet alım satımının daha eski örnekleri vardı: 14. yüzyıl Cenova, 15. yüzyıl Brüj, 16. yüzyıl Antwerp tüccarları kıymetli kâğıt — devlet tahvili, poliçe, ödeme yükümlülüğü — değişirdi. Ama bu işlemler tekil borç senetleri üzerineydi; sürekli işleyen, fiyatı kamuya açık, çok sayıda alıcı-satıcının her gün buluştuğu bir hisse senedi piyasası yoktu. 1602'de VOC kurulurken çıkarılan hisselerin temel yeniliği şuydu: hissedar parasını geri istemek yerine hisseyi başkasına devredebiliyordu. Bu devir işlemi, kısa süre içinde Amsterdam'ın yeni borsasında — 1611'den itibaren Hendrick de Keyser'in tasarladığı binada — günlük bir piyasaya dönüştü.

Kurum, modern finansın hemen hemen tüm araçlarını şaşırtıcı bir hızla doğurdu. 1609'da Isaac Le Maire önderliğindeki bir grup, VOC hisselerinin değer kaybedeceğine inanarak elinde bulunmayan hisseleri satıp daha sonra ucuza alıp teslim etme planını yürüttü — kayda geçmiş ilk büyük 'kısa satış' (short selling) operasyonu. VOC yönetimi şikâyetçi oldu, Birleşik Eyaletler Meclisi açıktan satışı kısmen yasakladı; ama uygulama yer altına çekildi, yok olmadı. 17. yüzyıl ortasında vadeli işlemler ve opsiyonlar yerleşik araçlardı. Yahudi tüccar Joseph de la Vega 1688'de yayımladığı 'Confusión de Confusiones' adlı diyalogda bütün bu işlemleri — yatırımcı psikolojisi, manipülasyon, balon davranışı — bugünün dilinde tanıyabileceğimiz bir biçimde anlattı; bu, dünyanın ilk borsa kitabıdır.

Londra biraz daha geç ve dağınık başladı. 17. yüzyıl sonunda kurulan İngiltere Bankası (1694) ve devlet tahvilleri için bir piyasa gerekti; Kraliyet Borsası'nın koridorlarında bağıran tüccarlardan rahatsız olan yönetim onları binadan attı. 1698'de simsar John Castaing, Jonathan's Coffee House'da basılı bir 'hisse ve emtia kurları' listesi tutmaya başladı — bu liste Londra Borsası'nın çekirdeği oldu. Aynı kafeden 1773'te bir grup simsar, daha sonra resmî Stock Exchange'i kuracaktı.

Amsterdam Borsası'nın gerçek katkısı tek tek araçlardan çok onların bir araya getirilişiydi: sürekli işleyen, fiyatı şeffaf, derinliği yüksek bir kamu piyasası; takas için bir merkez (1609 Amsterdam Wisselbank); finansal yenilikleri test eden bir yatırımcı tabanı. Sermaye, bu kurumda kıtanın bir ucundan diğerine taşınabilir, ölçeklenebilir ve sürekli yeniden fiyatlanabilir bir kaynak haline geldi. Sanayi Devrimi'nin demiryolu finansmanından 20. yüzyılın halka arzlarına kadar bütün modern sermaye piyasası mimarisi bu 17. yüzyıl deneyiminin uzantısıdır.

Galeri

Konum

Amsterdam, Birleşik Eyaletler (Hollanda Cumhuriyeti) · OpenStreetMap →

Kaynaklar