Aydınlanma'nın ilk zemini 17. yüzyıl sonunda atıldı. Isaac Newton'un *Principia Mathematica*'sı (1687) gökyüzünü ve dünyayı tek bir matematiksel yasa altında birleştirdi; John Locke'un *İnsan Anlığı Üzerine Deneme*'si (1689) zihni boş bir levha olarak tanımladı, *Hükümet Üzerine İki İnceleme*'si (1689) siyasi otoriteyi yönetilenlerin onayına bağladı. Bir kuşak içinde bu iki damar — doğa biliminde matematiksel başarı, siyaset ve epistemolojide gelenek-eleştirisi — Avrupalı eğitimli sınıfın kafasında şu cesur fikre dönüştü: aklın yönteminin doğada işe yaradığı kanıtlandı; aynı yöntem, hukuk, ahlak, din ve siyasette de işe yarayabilir. Immanuel Kant 1784'te "Aydınlanma Nedir?" yazısında bu tutumu tek bir buyrukla özetler: *sapere aude*, kendi aklını kullanma cesaretini göster.

Hareket bir kitap değil, bir altyapıdır. 18. yüzyıl Paris'inde Madame Geoffrin gibi kadınların yönettiği salonlar, Londra'da kahvehaneler, Edinburgh'da kulüpler, Berlin ve Königsberg'de okuma dernekleri, fikirlerin sınıf ve mesleğin üzerinden konuşulduğu yarı-kamusal mekânlar yarattı. Denis Diderot ve Jean le Rond d'Alembert'in 1751–1772 arasında 28 cilt halinde yayımladığı *Encyclopédie* — 71.818 madde, yüzyılın en büyük yayın girişimi — bu altyapının kalıcı abidesidir: zanaatın el bilgisinden astronomiye kadar her şeyin, akıl tarafından sınanabilir ortak bir dile çevrilebileceği iddiası. Voltaire dini hoşgörüsüzlüğe karşı *Candide* (1759) ve onlarca pamfletle savaştı; Jean-Jacques Rousseau *Toplum Sözleşmesi*'nde (1762) meşru iktidarın 'genel iradeden' doğduğunu ileri sürdü; İskoçya'da David Hume nedenselliği ve dini eleştiriye tabi tuttu, Adam Smith *Ulusların Zenginliği*'ni yazdı (1776).

Siyasi sonuçlar dolaysız oldu. Locke'un mülkiyet ve direnme hakkı kuramı, 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi'nin ilk paragraflarına neredeyse tercüme edilmeden geçti. Rousseau ve Montesquieu'nun fikirleri, 1789 Fransa'sında ilk Anayasa'ya ve İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ne kaynaklık etti. Aynı zamanda Aydınlanma laikleşmenin de itici gücüydü: kilisenin bilgi ve eğitim üzerindeki tekelini sorguladı, devleti dinden ayırma fikrini olağanlaştırdı, dinî vahyin yerine 'doğal din' ya da düpedüz felsefi ahlak öneren akımlar (deizm, Spinozacılık etkileri) güç kazandı. 19. yüzyılda kurulacak modern üniversite, kamu eğitimi ve özgürlük-eşitlik söylemi büyük ölçüde bu zeminin uzun uzantısıdır.

Göz ardı edilmemesi gereken iç çelişki şudur: aklın evrenselliğini ilan eden aynı yüzyıl, Atlantik köle ticaretinin endüstriyelleşmesini ve Avrupa sömürgeciliğinin genişlemesini yaşadı. David Hume'un meşhur 1753 dipnotu ve Kant'ın derslerinde geçen sayısız pasaj, Avrupalı olmayan halklara dair açık ırkçı yargılar içerir; aynı dönemde Diderot ve Condorcet köleliği eleştiren güçlü metinler yazdı ama Aydınlanma genel olarak kendi ilkelerine tutarlı biçimde sahip çıkmadı. Bu çelişki bugün hareketin yeniden okunmasında merkezi bir tartışma noktasıdır: Aydınlanma'nın evrenselci dili gerçek bir özgürleşme programı mıdır, yoksa Avrupalı erkek aklının kendisini insanlığın ölçütü ilan ettiği bir öz-portre midir? Çoğu güncel tarihçi her ikisinin de doğru olduğunu söyler: hareketin bıraktığı araçlar — eleştiri, kamusal akıl, hak söylemi — sonradan sömürge ve kölelik karşıtı hareketlerin de kullandığı araçlar oldu. NOT: rasyonalizm (Descartes, Spinoza) ve empirizm (Locke, Berkeley, Hume) felsefi geleneklerin teknik tarihini ayrıca felsefe izleğinde ele alıyoruz; bu kayıt Aydınlanma'yı sosyo-kültürel bir hareket olarak okur.