Modern milliyetçilik bir günde doğmadı. Johann Gottfried Herder 1770'lerde 'Volk' — bir halkın dilinde, türkülerinde ve tarihinde yatan ortak ruh — kavramını formüle etti; bu fikir Aydınlanma'nın evrenselci akıl anlayışına romantik bir yanıttı. Napolyon savaşları (1803–1815) bu kavramı pratik bir kuvvete dönüştürdü: Fransız işgaline karşı Alman, İspanyol ve İtalyan direnişleri, kitleleri 'ulus' adına seferber etti. 1815 Viyana Kongresi haritaları restore etti — Habsburg, Romanov ve Osmanlı hanedanları çok-uluslu imparatorlukları yeniden kurdu — ama altta milliyetçi akım büyümeye devam etti. Giuseppe Mazzini 1831'de 'Genç İtalya'yı kurarken cumhuriyetçi ve birleşik bir İtalya'yı tüm Avrupa için bir model olarak sundu; benzer 'genç' hareketler Polonya, Macaristan, İrlanda'da filizlendi.

1848'in patlaması iç içe geçmiş üç krizden çıktı. Tarımsal: 1845–47 patates ve tahıl kıtlığı Avrupa'yı vurmuştu — İrlanda'da Büyük Açlık zaten yaşanıyordu. Ekonomik: 1847 bankacılık paniği ve sanayi durgunluğu işsizliği şehirlerde yığdı. Siyasal: orta sınıf liberalleri anayasa ve oy hakkı istiyor, milliyetçiler kendi devletlerini, kırsal kitleler son feodal yükümlülüklerin kaldırılmasını talep ediyordu. 12 Ocak 1848'de Palermo'da Bourbon yönetimine karşı bir ayaklanma başladı. Şubat'ta Paris'te Louis-Philippe devrildi ve İkinci Cumhuriyet ilan edildi. Mart'ta dalga Viyana, Berlin, Milano, Venedik, Prag, Budapeşte ve Frankfurt'a ulaşmıştı. Metternich istifa edip Londra'ya kaçtı. Mayıs'ta Frankfurt Parlamentosu, birleşik bir Alman ulus-devleti taslağı hazırlamak için Paulskirche'de toplandı. Macaristan'da Lajos Kossuth, Habsburg'lardan bağımsızlığı ilan etti; Polonya, Çek, Romen, Hırvat ulusal meclisleri kuruldu.

Fakat 'bahar' kısa sürdü. Yaz sonunda karşı-devrim toparlandı. Haziran 1848'de Paris işçileri ayaklanması burjuva milli muhafızlarca bastırıldı — devrimin kendi orta sınıf liderlerine karşı vurdu. Habsburg orduları Prag'ı, Viyana'yı, Milano'yu geri aldı; Rus İmparatoru I. Nikolay 1849'da 200.000 askerle Macaristan'a girdi ve Kossuth devrimini ezdi. Frankfurt Parlamentosu, sunduğu Alman tacını Prusya kralı IV. Friedrich Wilhelm'in 'kaldırımdan toplanmış bir taç' diye reddetmesiyle dağıldı. 1849 sonunda neredeyse bütün ayaklanmalar bastırılmıştı; binlerce mülteci Londra, Paris, New York'a sığındı — Karl Marx, Lajos Kossuth, Lajos Türr, Carl Schurz bu sürgün kuşağındandı.

Yine de 1848 başarısız bir devrim değildi. Bıraktığı kalıcı izler vardır. Avusturya'da serfliğin tasfiyesi geri alınamadı. Prusya 1850'de bir anayasa kabul etti. Asıl olarak, milliyetçilik artık bir kuram değil, kitlesel bir siyasi enerji olarak Avrupa siyasetinin merkezindeydi. Cavour'un yönlendirdiği İtalya 1861'de birleşti, Bismarck'ın Prusya'sı 1871'de Alman İmparatorluğu'nu kurdu — her ikisi de 1848 deneyiminin dersleriyle, yani 'aşağıdan' devrim yerine 'yukarıdan' diplomatik-askeri birleşmeyle. Macaristan 1867 Ausgleich'inde Habsburg'larla eşit ortaklık kazandı. Doğu Avrupa'da Çek, Polonya, Sırp, Romen ulusal hareketleri 1918'e kadar olgunlaşmaya devam etti. Eleştirel okuma şunu da hatırlatır: aynı milliyetçi enerji 1914'e giden yolu da besledi, ve 'ulus = devlet' denklemi çok-uluslu bölgelerde — Balkanlar'da, Anadolu'da, Doğu Avrupa'da — sonraki yüzyıl boyunca kanlı sonuçlar doğurdu.