Çatışmanın kökeni, kuruluştan beri ertelenmiş bir gerilimde yatıyordu: kölelik üzerine kurulu pamuk-tarım ekonomisine sahip güney eyaletleri ile sanayileşen, kentleşen, ücretli emekle büyüyen kuzey arasındaki rejim farkı. 1850'lerin uzlaşmaları (Missouri, Kansas-Nebraska Yasası, Dred Scott kararı) bu gerilimi yatıştırmak yerine derinleştirdi. 1860'ta köleliğin yayılmasına karşı çıkan Cumhuriyetçi Abraham Lincoln'ın seçilmesi üzerine, önce Güney Carolina, ardından on güney eyaleti daha Birlik'ten ayrılıp Konfedere Devletleri'ni kurdu. 12 Nisan 1861'de Charleston limanındaki Fort Sumter'a açılan ateş savaşı başlattı.

Güneyin elinde deneyimli generaller (Robert E. Lee, Stonewall Jackson) ve savunma avantajı vardı; ama kuzeyin nüfusu, demiryolu ağı, top fabrikaları ve donanması belirleyici oldu. Eylül 1862'deki Antietam — tek günde 22.000 kayıp veren ABD tarihinin en kanlı günü — Lincoln'a Emancipation Proclamation'ı (1 Ocak 1863) ilan etme siyasi zeminini sağladı: artık savaş hem birlik hem özgürlük savaşıydı. Temmuz 1863'te Gettysburg üç gün süren çatışmada Lee'nin kuzey istilasını kırdı; aynı hafta Vicksburg'un düşmesi Mississippi'yi Birlik'e açtı. 1864'te General William T. Sherman'ın Atlanta'yı alıp 'denize yürüyüşü' boyunca Güney'in altyapısını sistematik biçimde tahrip etmesi — sivil ekonomiyi savaş hedefi olarak gören modern stratejinin habercisi — Konfedere direnişini kırdı. 9 Nisan 1865'te Lee, Appomattox Mahkeme Binası'nda teslim oldu; beş gün sonra Lincoln Ford Tiyatrosu'nda suikaste kurban gitti.

Savaşın yaklaşık 750.000 askeri ölümü — son tahminler 850.000'e kadar çıkar — ABD'nin bütün diğer savaşlarının toplamından fazladır. Aralık 1865'te onaylanan 13. Anayasa Değişikliği köleliği tüm ABD'de kaldırdı; 14. (1868) ve 15. (1870) değişiklikler eski kölelere yurttaşlık ve oy hakkı tanıdı. Ama 'Yeniden İnşa' dönemi (1865-1877) güneyde yarım kaldı: Jim Crow yasaları, Ku Klux Klan şiddeti ve ırk ayrımı bir yüzyıl daha sürdü. Bazı popüler anlatılar savaşı 'eyalet hakları' meselesi olarak sunsa da, çağdaş tarih konsensüsü açıktır — ayrılan eyaletlerin kendi ayrılma bildirgeleri köleliği birincil neden olarak adlandırır.

İç Savaş, modern savaşın eşiğidir: tüfekli piyade, telgraf, demiryolu lojistiği, zırhlı gemiler (Monitor-Merrimack), sahra fotoğrafçılığı (Mathew Brady, Alexander Gardner) ve sivil ekonomiyi hedef alan stratejik yıkım. 50 yıl sonra Birinci Dünya Savaşı'nda Avrupa'nın yaşayacağı endüstriyel kıyımın tüm öncülleri burada görünür haldedir. Aynı zamanda, modern bir ulus-devletin kendi içsel çelişkisini — ilan ettiği özgürlük ile sürdürdüğü kölelik arasındaki uçurumu — kanla kapatabildiği ama tam çözemediği bir örnektir; bu çözümsüzlük, ABD siyasetinde 21. yüzyılda hâlâ yankılanır.