3 Şubat 1923 · Institut für Sozialforschung, Frankfurt am Main, Almanya
Frankfurt Okulu: Eleştirel Teori'nin doğuşu
Frankfurt Üniversitesi'ne bağlı olarak kurulan Institut für Sozialforschung, Marx'ı Freud ve Weber'le birleştiren bir eleştirel toplum kuramının atölyesi oldu. Adorno, Horkheimer, Marcuse ve Benjamin'in çalışmaları, kültürün kapitalizm içinde nasıl bir tahakküm aracına dönüştüğünü göstermeye çalıştı.
1923'te Weimar Almanyası ekonomik çöküş ve siyasi şiddet arasında savruluyordu. Tahıl tüccarı Hermann Weil'in oğlu Felix Weil, babasının servetinin bir bölümünü bağımsız bir Marksist araştırma kurumu kurmak için kullandı: 3 Şubat 1923'te Institut für Sozialforschung resmen açıldı. Devlete bağlı olmayan, parti çizgisini izlemeyen, ancak Frankfurt Üniversitesi'ne kurumsal olarak ekli bir enstitü — Almanya'da o güne kadar görülmemiş bir model. İlk yıllar ortodoks Marksist iktisat ve işçi hareketi tarihi üzerine yoğunlaştı.
Dönüm noktası 1930'da Max Horkheimer'ın direktörlüğe gelmesiyle yaşandı. Horkheimer enstitünün gündemini genişletti: yalnızca ekonomik altyapı değil; kültür, aile, psikoloji, otorite, dil. Theodor Adorno, Herbert Marcuse, Erich Fromm, Leo Löwenthal kadroya katıldı; Walter Benjamin, dışarıdan bağlı en yakın isim oldu. Çerçeve daha sonra "Eleştirel Teori" diye anılacaktı: Marx'ın kapitalizm eleştirisini Freud'un bilinçdışı analizine ve Weber'in rasyonelleşme tezine bağlıyordu. Soru tek satıra indirilebilir: Ekonomik koşullar devrime hazırken işçi sınıfı neden faşizmi seçti?
1933'te Naziler iktidara geldiğinde enstitü kapatıldı; kadronun büyük çoğunluğu Yahudi'ydi. Cenevre üzerinden New York'a, Columbia Üniversitesi'ne taşındılar. Sürgünde yazılan iki kitap kuramın anıtları sayılır: Adorno ve Horkheimer'ın "Aydınlanma Diyalektiği" (1944) — aklın özgürleştirici vaadinin nasıl yeni bir tahakküm biçimine dönüştüğünü anlatır; ve Adorno yönetiminde yürütülen "Otoriter Kişilik" (1950) — faşizme yatkın psikolojik yapıyı ampirik olarak haritalandırır. Aynı dönemde "kültür endüstrisi" kavramı ortaya çıktı: Hollywood, radyo, popüler müzik artık "halkın kültürü" değil, standartlaştırılmış meta üretimi olarak çözümlendi.
Horkheimer ve Adorno 1950'lerin başında Frankfurt'a döndü; enstitü 1951'de yeniden açıldı. Marcuse Amerika'da kaldı ve "Tek Boyutlu İnsan" (1964) ile 1960'ların öğrenci hareketinin başucu kitabını yazdı; Paris ve Berlin barikatlarında onun ismi Marx ve Mao'yla anılır oldu. İkinci kuşak — özellikle Jürgen Habermas — projeyi iletişim ve demokratik kamusal alan kuramına taşıdı. Frankfurt Okulu bugün sosyoloji, medya çalışmaları, kültürel eleştiri ve siyaset felsefesinde ortak bir dil olarak yaşar; "kültür endüstrisi" gibi terimler artık eleştirel sözlüğün doğal parçasıdır.
Galeri
Konum
Institut für Sozialforschung, Frankfurt am Main, Almanya · OpenStreetMap →
Kaynaklar
- Critical Theory — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Frankfurt School — Encyclopaedia Britannica — Encyclopaedia Britannica
- The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950 — University of California Press (Martin Jay)