1 – 22 Temmuz 1944 · Mount Washington Hotel, Bretton Woods, New Hampshire, ABD
Bretton Woods Konferansı
Temmuz 1944'te New Hampshire'ın küçük bir dağ kasabasında 44 ülkenin delegeleri, savaş sonrası dünya ekonomisinin kurallarını yazdı. IMF ve Dünya Bankası'nı kuran, dolar-altın esasına dayalı sabit kur sistemini başlatan Bretton Woods anlaşması, ABD'yi küresel finansın merkezine yerleştirdi ve liberal uluslararası düzenin ekonomik omurgasını oluşturdu — 1971'de sabit kur çökse de IMF ve Dünya Bankası bugün hâlâ ayakta.
İkinci Dünya Savaşı henüz bitmemişti — Normandiya çıkarması bir ay öncesindeydi, Pasifik'te savaş sürüyordu — ama Müttefikler 1944 yazında zaferin görünür olduğunu biliyordu ve barışı kazanmanın savaşı kazanmaktan ayrı bir mesele olduğunu da. Henüz iki dünya savaşı boyunca yaşanan deneyim açıktı: 1930'ların ekonomik milliyetçiliği, korumacılık duvarları, rekabetçi devalüasyonlar ve 1929 sonrası finansal kaos, faşizmin yükselişine ve savaşa zemin hazırlamıştı. Bir kez daha yapılmamalıydı. 1 Temmuz 1944'te, ABD Hazine Bakanı Henry Morgenthau'nun açılış konuşmasıyla New Hampshire'ın Bretton Woods kasabasındaki Mount Washington Hotel'de 44 müttefik ülkenin 730 delegesi bir araya geldi.
Müzakerelerin gerçek ekseni, iki kişinin keskin biçimde farklı vizyonları arasındaki çekişmeydi. İngiltere'yi temsil eden John Maynard Keynes, hem zengin hem fakir ülkelerin yükümlü olduğu, dolardan bağımsız 'bancor' adlı uluslararası bir hesap parası ve ödemeler dengesi fazlası veren ülkelere de baskı uygulayan bir 'Uluslararası Takas Birliği' önerdi. ABD Hazinesi'nden Harry Dexter White ise dolarınn küresel rezerv para olduğu, kredilerin koşullu verildiği, yük borçlu (genelde fakir) ülkenin omuzlarında olan bir IMF tasarladı. White'ın planı kazandı — çünkü 1944'te ABD dünya altın stokunun yüzde 70'ine sahipti, savaşı finanse eden ve müttefiklerine kredi açan ülke oydu ve son sözü pazarlık masasında pek kimse veremezdi. Konferansın iki büyük çıktısı 22 Temmuz'da imzalandı: Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (IBRD, sonradan Dünya Bankası grubunun çekirdeği).
Sistemin teknik tasarımı şuydu: ABD doları altına bağlandı (sabit oran: 35 USD = 1 ons altın); diğer üye ülkelerin paraları doları sabitledi; merkez bankaları diledikleri zaman doları ABD Hazinesi'nden altınla değiştirebildi. Bu, dolaylı bir altın standardıydı ama esnektir: ödemeler dengesi krizine giren ülkeler IMF'den kısa vadeli kredi alabiliyor, kurlarını ancak 'temel dengesizlik' halinde ayarlayabiliyorlardı. Dünya Bankası ise savaşın yıktığı Avrupa'yı yeniden inşa etmek (sonradan kalkınmakta olan ülkelere yönelen) için uzun vadeli kredi verecekti. 1947'de Genel Tarifeler ve Ticaret Anlaşması (GATT) eklenince çatı tamamlandı: para (IMF), kalkınma kredisi (WB), serbest ticaret (GATT). Bu üçlü, Soğuk Savaş'ın 'Batı bloğunun' ekonomik mimarisi oldu.
Bretton Woods sistemi 25 yıl boyunca öngörülenden çok daha iyi çalıştı — savaş sonrası 'Altın Çağ' diye anılan büyüme dönemini desteklendi. Ama yapısal sorun zamanla biriktti: Vietnam Savaşı'nın finansmanı ve iç harcamaların artmasıyla ABD doları basmaya başladı ama altın stoku artmıyordu; yabancı merkez bankaları sahip oldukları dolarları altına çevirmek istediğinde Hazine'nin altını yetmedi. 15 Ağustos 1971'de Başkan Nixon, doların altına dönüştürülmesini tek taraflı askıya aldı — 'Nixon Şoku.' Sabit kur sistemi resmen 1973'te çöktü; o tarihten beri büyük paralar dalgalı kur rejiminde. Yine de IMF ve Dünya Bankası varlığını sürdürdü, görev tanımları değişti (1980'lerde 'yapısal uyum programları,' 1990'larda kriz yönetimi, 2000'lerde yoksullukla mücadele). Bretton Woods sisteminin asıl mirası kurumlar değil, ilkedir: küresel ekonomi, devletlerin sırtlanacağı bir çatı altında yönetilmelidir — bu ilke, ne kadar eleştirilse de, hâlâ uluslararası ekonomik mimarinin varsayımıdır.
Galeri
Konum
Mount Washington Hotel, Bretton Woods, New Hampshire, ABD · OpenStreetMap →
Kaynaklar
- Bretton Woods Conference — Encyclopaedia Britannica
- The Bretton Woods Conference, 1944 — U.S. Department of State, Office of the Historian
- IMF History — The Bretton Woods Era — International Monetary Fund Archives