Mihail Gorbaçov'un 1985'ten itibaren yürüttüğü glasnost (açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) programı, ekonomiyi canlandırmayı hedefliyordu; sonuç, sistemin kendi eleştirisinin serbest kalması oldu. 1989'da Doğu Avrupa'daki rejimler birbiri ardına çöktü, Baltık cumhuriyetleri bağımsızlık ilan etti. Ağustos 1991'de sert çizgideki yöneticilerin darbe girişimi, Moskova sokaklarında karşılaştığı direniş ve ordunun bölünmesiyle üç günde çöktü. Darbe, korumak istediği merkezi otoriteyi tümüyle itibarsızlaştırdı.

Aralık'ta Rusya, Ukrayna ve Belarus liderleri birliğin sona erdiğini ilan eden anlaşmayı imzaladı; Gorbaçov 25 Aralık'ta istifa etti, ertesi gün Yüksek Sovyet birliğin varlığına resmen son verdi. Kremlin'de kızıl bayrak indirildi. Sovyet nükleer cephaneliği üç cumhuriyete daha dağılmış durumdaydı; Ukrayna, Belarus ve Kazakistan'ın 1990'larda bu silahlardan vazgeçmesi, dönemin en az konuşulan ama en önemli sonuçlarından biridir.

Dağılmanın bedeli ağır oldu. 1990'larda Rusya'nın milli geliri üçte bire yakın oranda düştü, ortalama erkek yaşam süresi altı yıl kısaldı, kamu varlıklarının hızla özelleştirilmesi yeni bir oligarşi yarattı. Kafkasya ve Orta Asya'da donmuş çatışmalar bıraktı; Türkiye için ise Azerbaycan ve beş Orta Asya cumhuriyetiyle doğrudan ilişki kurma imkânı doğdu. Batı'da 'tarihin sonu' olarak okunan bu an, bugünden bakıldığında bir düzenin kapanışından çok, sınırları ve güvenlik mimarisi hâlâ tartışılan uzun bir geçiş döneminin başlangıcı gibi görünüyor.