EON𝑝𝑒𝑑𝑖𝑎

Başlangıçtan bugüne.

Bir balonun anatomisi tek bir çizgide: 1995'te yaklaşık 1000 puan olan NASDAQ, beş yılda beş kat artıp 10 Mart 2000'de 5048'e ulaştı; ardından otuz ay içinde yaklaşık %78 kaybetti. Grafiğin sonrasındaki düz çizgi yanıltıcıdır — aynı endeks 2015'e kadar 2000 zirvesini geri alamadı.Public domain

10 Mart 2000 (zirve) – Ekim 2002 (dip) · Silikon Vadisi ve Wall Street (NASDAQ), ABD

Dot-com balonu ve dijital ekonominin doğuşu

Paylaş

NASDAQ teknoloji endeksinin 10 Mart 2000'de 5048 zirvesine ulaşıp Ekim 2002'de 1114'e (yaklaşık %78 kayıp) çökmesi, ilk büyük internet ekonomisi dalgasının sonu oldu; ama çöküşten sağ çıkan Amazon, Google ve eBay sonraki on yılın platform devlerini doğurdu.

1990'ların ikinci yarısında üç şey aynı anda bir araya geldi: Tim Berners-Lee'nin 1989'da CERN'de tasarladığı World Wide Web, Mosaic (1993) ve Netscape (1994) ile herkesin kullanabildiği bir tarayıcıya kavuştu; ABD Federal Rezervi düşük faiz politikası izledi, sermaye ucuzdu; ve risk sermayesi (venture capital) Silikon Vadisi'nde rekor seviyelere çıktı. Sonuç: 1995–2000 arasında binlerce "dot-com" şirketi kuruldu. Amazon (1994 Seattle), Yahoo! (1994 Stanford), eBay (1995), Google (1998 Stanford) bu dalganın bugün hâlâ ayakta olan örnekleridir. Yatırımcılar gelir değil "kullanıcı sayısı" ve "sayfa görüntüleme" gibi metriklere para verdi; kâr beklemek 20. yüzyıl ekonomisinin alışkanlığı sayıldı.

NASDAQ Composite endeksi 1995'te yaklaşık 1000 puandaydı; 10 Mart 2000'de gün içi 5132'yi gördü ve 5048,62 ile kapandı — beş yılda beş kat artış. Aynı haftalarda Federal Rezerv faizleri artırmaya başladı, Japon Yen'i değer kazandı, Microsoft tekel davasında kaybetti; tetik birden fazlaydı ama yön nettir. 13 Mart 2000 Pazartesi büyük satışlar başladı. 2000 sonunda NASDAQ %50 düşmüştü; Ekim 2002'de 1114'e indi — tepeden yaklaşık %78 kayıp, on iki ay süresince trilyon dolarlık piyasa değeri silindi. Pets.com (kuruluş Şubat 1999, kapanış Kasım 2000), Webvan (1999–2001), Boo.com (1999–2000) dönemin epik başarısızlıkları oldu — Pets.com'un Super Bowl reklamı için harcadığı para yıllık gelirinden büyüktü.

Çöküşün önemi balonun büyüklüğünden çok kalanlardadır. Amazon hissesi 1999'da 113 dolardan 2001'de 6 dolara düştü, ama şirket ayakta kaldı; Google 2004'te halka açıldığında 85 dolardan başladı; eBay büyüdü. Yahoo! ve AOL gibi 1990'ların devleri ise küçüldü ya da kayboldu. Hayatta kalanlar 2000'lerin ikinci yarısında "platform ekonomisi" denilecek modeli kurdular: bulut bilişim (Amazon Web Services 2006), arama reklamı (Google AdWords), mobil uygulama mağazaları (App Store 2008). 2000 balonu fiber-optik altyapısının çekildiği yıllardı — ucuzlayan bant genişliği YouTube (2005), Facebook (2004) ve Netflix akış servisinin (2007) önünü açtı.

Dot-com balonu, ekonomik tarihte sık görülen "teknoloji-mali balon" örüntüsünün (1840'lar İngiliz demiryolu manyası, 1920'ler radyo) internet versiyonudur. Carlota Perez'in çerçevesiyle: yeni bir teknolojik paradigma önce spekülatif bir frenzy üretir, kriz onu temizler, sonra olgun "yayılma" evresine geçer. 2000–2002 çöküşü internetin başarısız olduğu değil, asıl ekonomik gücünü 2005 sonrası kazandığı bir geçiş momentidir. 2010'ların FAANG'ı (Facebook, Apple, Amazon, Netflix, Google) ve 2020'lerin AI devleri bu temelin üstüne kuruldu — ama beraberinde piyasa yoğunlaşması, veri tekelleri ve modern teknoloji-rant tartışmalarını da getirdi.

Galeri

Konum

Silikon Vadisi ve Wall Street (NASDAQ), ABD · OpenStreetMap →

Kaynaklar