15 Eylül 2008 (Lehman iflası) – 2012 (Avrupa borç krizi) · New York (Lehman Brothers genel merkezi), küresel etki
Lehman Brothers'ın iflası ve Küresel Finans Krizi
15 Eylül 2008 Pazartesi, 158 yıllık yatırım bankası Lehman Brothers ABD tarihinin en büyük iflas başvurusunu yaptı; eşik-altı (subprime) mortgage menkul kıymetleri üzerine kurulu küresel finans sistemi durma noktasına geldi. Ardından gelen 2008-2009 küresel resesyonu ve 2010-12 Avrupa borç krizi, neoliberal düzenin ekonomik meşruiyetini kalıcı olarak sarstı.
Krizin tohumları 1990'ların sonu ve 2000'lerin başında atılmıştı. ABD Federal Rezervi dot-com çöküşünden sonra faizleri uzun süre düşük tuttu; konut fiyatları 2000-2006 arasında reel olarak iki katından fazla arttı. Bankalar ödeme gücü düşük müşterilere (subprime) ipotekli krediler verdi, sonra bunları paketleyip 'mortgage-backed securities' (MBS) ve 'collateralized debt obligations' (CDO) adıyla küresel yatırımcılara sattı. Moody's, S&P ve Fitch derecelendirme kuruluşları bu paketlere yüksek (AAA) notlar verdi. AIG gibi sigorta şirketleri 'credit default swap' adı verilen sözleşmelerle tüm sisteme bir kez daha kaldıraç ekledi. 2007 yazından itibaren konut fiyatları düşmeye, ödememeler artmaya, paketler değer yitirmeye başladı; Mart 2008'de Bear Stearns Fed'in arabuluculuğuyla JP Morgan'a 2 dolardan satıldı. Eylül başında Fannie Mae ve Freddie Mac devletleştirildi.
15 Eylül 2008 Pazartesi sabahı Lehman Brothers — Henry Lehman'ın 1850'de Alabama'da kurduğu, beş kuşaktır ayakta olan kurum — 639 milyar dolar varlık ve 619 milyar dolar borç ile iflas başvurusunda bulundu. Federal Rezerv ve Hazine bu kez kurtarmadı; karar küresel finans piyasalarına 'devlet garantisi sınırsız değildir' sinyali olarak okundu, ama panik dalgası beklenmedik büyüklükte oldu. Ertesi gün AIG 85 milyar dolarlık acil kredi ile devletleştirildi. 3 Ekim'de Bush yönetimi 700 milyar dolarlık TARP (Troubled Asset Relief Program) yasasını imzaladı; ardından Fed sıfıra yakın faiz ve trilyonlarca dolarlık miktarsal genişleme (QE) başlattı. ABD'de işsizlik %4,7'den (Kasım 2007) %10'a (Ekim 2009) çıktı; küresel ticaret 2009'da %12 düştü — İkinci Dünya Savaşı'ndan beri en sert daralma.
Krizin merkez üssü ABD oldu ama yıkım küreseldi. Avrupa'da, ortak para birimi euroya rağmen ortak maliye olmaması yapısal bir kırılganlık yarattı. 2010'da Yunanistan'ın bütçe açığının resmî rakamlardan çok daha büyük olduğu ortaya çıktı; ülke piyasalardan borçlanamaz hale geldi. IMF, AB ve Avrupa Merkez Bankası 'troyka' adıyla kurtarma paketleri yönetti — karşılığında ağır kemer sıkma. İrlanda (2010), Portekiz (2011), İspanya (2012) ve Kıbrıs (2013) benzer programlara girdi. 2012'de Mario Draghi'nin 'whatever it takes' açıklaması euroyu kurtardı ama sosyal fatura uzun süre tartışıldı: Yunanistan'da gençlik işsizliği %58'i aştı, ülke ekonomisi on yılda dörtte bir küçüldü. Çin'in 2008 sonunda açıkladığı 586 milyar dolarlık altyapı paketi küresel toparlanmaya en büyük tek katkıyı yaptı; bu hamle Çin'in dünya ekonomisindeki ağırlığını kalıcı olarak büyüttü.
Krizin uzun sonuçları teknik olmaktan çok siyasaldır. Bankalar kurtarılırken ev ve iş kaybeden orta sınıfın 'kurtarılmaması' algısı, Occupy Wall Street (2011) ile Tea Party (2009) gibi karşıt uçlardan hareketleri besledi. 2010'lar boyunca Avrupa ve ABD'de gerçek ücretler durağan kaldı, varlık fiyatları (hisse, gayrimenkul) hızla yükseldi; QE servet eşitsizliğini doğrudan derinleştirdi. Bu zemin üzerinde popülizmin yükselişi — Yunanistan'da SYRIZA (2015), Brexit (2016), Trump (2016), İtalya'da Beş Yıldız ve Lega, Fransa'da Sarı Yelekliler (2018) — ekonomik kriz sonrasının siyasi devamı oldu. Akademide Thomas Piketty'nin 'Yirmi Birinci Yüzyılda Kapital' (2013) servet eşitsizliği tartışmasını ana akıma taşıdı. Dodd-Frank yasası (2010) ABD'de, Basel III (2010) küresel düzeyde banka sermayelerini sıkılaştırdı; ama yapısal kırılganlık — kurumların 'batamayacak kadar büyük' (too big to fail) olması — kayda değer ölçüde azalmadı.
Galeri
Konum
New York (Lehman Brothers genel merkezi), küresel etki · OpenStreetMap →
Kaynaklar
- Financial crisis of 2007–08 — Encyclopaedia Britannica
- The Financial Crisis Inquiry Report — Financial Crisis Inquiry Commission, U.S. Government Publishing Office (2011)
- Crashed: How a Decade of Financial Crises Changed the World — Adam Tooze, Viking / Penguin (2018)