III. yüzyıl Roma için bir çöküş eşiği oldu: yaklaşık elli yıl boyunca (MS 235-284) ordular birbiri ardına imparator ilan etti, sınırlar Got ve Sasani akınlarıyla sarsıldı, gümüş para değer kaybetti. Bu kaosa son veren Diocletianus, Dalmaçya kökenli bir asker, 284'te tahta çıktı. Hemen ardından, devasa imparatorluğu tek bir kişinin yönetemeyeceğini gören Diocletianus, 285'te eski silah arkadaşı Maximianus'u Batı'nın yönetimi için kendisine ortak (Augustus) yaptı. 293'te bu ikili, her birine bir 'Caesar' (Galerius ve Constantius Chlorus) atayarak sistemi dörtlü iktidar — Tetrarşi — haline getirdi.

Reformlar yalnızca siyasi değildi. İmparatorluk yaklaşık yüz provense bölündü, bunlar on iki diocese içinde gruplandı; sivil ve askeri yetkiler birbirinden ayrıldı. Ordu ikiye katlandı: sınır birlikleri (limitanei) ve hareketli yedek ordu (comitatenses) tanımlandı. Vergi yeni bir taban üzerinde — toprak verimliliği (iugum) ve nüfus (caput) — sistemleştirildi; her on beş yılda bir yapılan sayımlarla güncellendi. 301 tarihli fiyat tavanı edicti (Edictum de pretiis), enflasyonu durdurmaya çalıştı; pratik olarak başarısız oldu ama devletin ekonomiye müdahale ölçeğini gösteriyor.

Diocletianus Roma'da değil, sınırlara yakın merkezlerde — Nikomedia (kendisi), Mediolanum (Maximianus), Sirmium (Galerius), Augusta Treverorum (Constantius) — yönetti. Roma şehri sembolik başkent kaldı; iktidarın coğrafi ağırlık merkezi doğuya kaydı. Bu kayma, otuz yıl sonra Konstantinopolis'in kurulmasına giden zihinsel zemini hazırlayacak; 395'teki kalıcı ayrımın da habercisiydi. İmparator artık bir 'principatus' (eşitler arasında birinci) değil, 'dominus et deus' — efendi ve tanrı — olarak sunuldu; sarayın görkemi, secde ve rapor protokolü Pers etkisiyle ağırlaştı.

Reformların gölgesinde 303'te başlayan 'Büyük Zulüm' (Diocletianus zulmü), Hristiyanlara karşı yürütülen en sistemli devlet baskısı oldu — kiliseler yıkıldı, kutsal kitaplar yakıldı, ayinler yasaklandı. Yine de hareket, Hristiyanlığı yenmek bir yana, on yıl içinde Konstantinus'un Milano Fermanı (313) ile resmen tanınmasına zemin hazırladı. Diocletianus 305'te — Roma tarihinde nadir bir biçimde — gönüllü olarak tahttan indi ve Dalmaçya'daki Split sarayına çekildi. Tetrarşi onun emekliliğinin ardından iç savaşa sürüklendi, ancak idari ve askeri çerçevesi imparatorluğun bir yüzyıl daha ayakta kalmasını sağladı.