Sümer, Fırat ve Dicle'nin güney havzasında, yaklaşık İÖ 4. binyıldan itibaren bir uygarlığa dönüştü. Sümerce, bilinen başka hiçbir dile akraba olmayan bir izolattır; bu da Sümerlerin bölgeye nereden geldiğini hâlâ tartışmalı bırakır.

Uygarlığın özgün yanı, ölçeğidir. Köyler dünyanın her yerinde binlerce yıldır vardı; ama Uruk, İÖ 3500-3100 arasında 40.000'i bulan nüfusuyla bilinen ilk büyük şehir oldu. Bu ölçek, yeni kurumları zorunlu kıldı: kanal sistemini yöneten merkezi otorite, fazla tahılı depolayan tapınak ekonomisi, uzmanlaşmış zanaatkâr sınıfı ve hesap tutmak için icat edilen yazı.

Sümer hiçbir zaman tek bir devlet olmadı. Onlarca bağımsız şehir devleti — her biri kendi koruyucu tanrısı, tapınak kompleksi (ziggurat) ve 'lugal'i ('büyük adam', kral) ile — sürekli rekabet ve ittifak içindeydi. Lagaş ile Umma arasındaki sınır savaşı, tarihte belgelenmiş en eski savaştır; Eannatum'un 'Akbabalar Steli' bu olayı yazıya geçirir.

Gılgamış destanı bu kentlerden çıktı; tek-tanrılı sonraki dinlere yansıyan tufan anlatısı ilk kez burada yazıya geçirildi. Matematik, takvim, hukuk, edebiyat — sonraki Yakındoğu uygarlıklarının taşıyıcı kavramları büyük ölçüde Sümer'in mirasıdır. Sümer siyasi gücü Akad ve Babil'e devrolduktan sonra bile, Sümerce yüzyıllarca kutsal ve bilimsel dil olarak kullanılmaya devam etti.