Bir zamanlar 'ilkel kuzen' olarak resmedilen Neandertaller, son yarım yüzyılın bulgularıyla çok farklı görünüyor: kasvetli buzul Avrasya'sının soğuğuna fiziksel olarak uyum sağlamış, dayanıklı, geniş göğüslü bir insan türü. Beyin hacimleri ortalama olarak bizimkinden büyüktü.

Alet yapımında ustaydılar (Mousterian endüstrisi), büyük av hayvanlarını birlikte avlıyor, ölülerini gömüyor, kırmızı boya kullanıyorlardı. 2010'larda İspanya'daki mağaralarda bulunan 65 bin yıl öncesine tarihli el izleri ve sembolik resimler, sembolik düşüncenin yalnızca modern insana özgü olmadığını gösterdi.

Sıcaklığı sevenler için ilginç bir gerçek: Afrika dışındaki günümüz insanlarının genomunun yüzde 1-4'ü Neandertal'dır. Modern insan 70-50 bin yıl önce Avrasya'ya yayıldığında iki tür karşılaştı, çiftleşti, ve genetik miras geride kaldı. 40 bin yıl civarında — Avrupa'nın son Neandertal toplulukları İber Yarımadası'nda silindiğinde — biz, gezegende kalan tek insan türü olduk. Neden? Hâlâ açık bir soru: iklim, hastalık, rekabet, küçük popülasyonların genetik bozulması — birçok hipotez tartışılıyor.