Roma geleneğine göre İÖ 509'da son kral Tarquinius Superbus, oğlunun bir patrici kadına (Lucretia) yaptığı saldırının ardından kovuldu — bu hikaye muhtemelen sonradan biçimlendirilmiş bir kuruluş efsanesidir, ama Etrüsk monarşisinin sonu arkeolojik olarak da bu yıla yakın tarihlenir. Romalılar krallığa duydukları nefreti yüzyıllar boyunca koruyacak: "rex" sözcüğü tehlikeli, neredeyse uğursuz bir kelime hâline geldi.

Kralın yerine bir denge sistemi kuruldu. **İki konsül** birer yıl için seçilir, birbirini veto edebilir ve görev sonrası hesap verirdi. **Senato** (yaklaşık 300 üye, hayat boyu görevde) dış politika ve maliyeyi yönlendirdi. **Halk meclisleri** (komisya) yasama ve seçim hakkına sahipti. Olağanüstü durumlarda altı ayı geçmeyen bir *dictator* atanabilirdi — bu unvan İÖ 1. yüzyılda Sulla ve Caesar'la bozulup tek-adamlığın kapısını aralayacaktı.

Sistemin gerçek sınanması iç çatışmadan geldi. Yüzyıllar süren "sınıf mücadelesi" (*conflictus ordinum*), pleblerin (sıradan halk) patricilere (soylulara) karşı haklarını kazanmasıyla geçti: halk tribünleri (İÖ 494), Oniki Levha Yasaları (İÖ 451 — Roma hukukunun yazılı ilk biçimi), pleb meclisinin yasama yetkisi (İÖ 287). Dışarıda Roma önce İtalya'yı (İÖ 270'lerde), sonra Kartaca'yı (Pön Savaşları, İÖ 264–146), sonra Yunan dünyasını fethetti. Cumhuriyetin başarısı boyutunu aştı: lejyonları artık ulusal değil, generallerine bağlı uzun-sözleşmeli meslek ordusuydu. İÖ 1. yüzyılda Sulla, Pompey, Caesar ve Octavianus arasındaki iç savaşlar sistemi yıprattı; cumhuriyet İÖ 27'de Augustus'un *principatus*'una dönüştü.

Ama kurumsal miras kalmıştı. "Senatus Populusque Romanus" (SPQR) Roma'nın imparatorluk döneminde de resmî mührü olarak kaldı. Konsül, senato, veto, diktatör, anayasa — bu sözcükler bugün hâlâ kullandığımız siyasi söz dağarcığının çekirdeğidir.