yaklaşık İÖ 8.000 – 5.000 · Yakın Doğu ve Avrupa
İlk peynir ve bira: fermantasyonla işlenen kalori
Sütü peynire, tahılı biraya dönüştüren mikrobik fermantasyon, depolanabilir ve sindirilebilir bir besin sınıfı kurdu; Yakın Doğu Neolitiği'nin somut izlerini bıraktı.
Tahıl ve süt, doğrudan tüketildiğinde sorunlu besinlerdir. Pişmemiş tahılı tek başına yiyen avcı-toplayıcı pek bulunmaz; yetişkin insanların büyük çoğunluğu doğal olarak laktoz intoleranstır. Fermantasyon, mikroorganizmaları işin içine sokarak iki sorunu da çözer: tahıldaki nişastayı şekere, şekeri alkole çevirir; sütteki laktozu büyük ölçüde başka bileşiklere parçalar, sıvı sütü taşınabilir, depolanabilir peynire dönüştürür.
İlk biraların kanıtı sürpriz biçimde Anadolu'dadır: Göbeklitepe'deki büyük taş çukurlarda yapılan kimyasal analizler oksalat kalıntıları gösterdi — büyük ihtimalle kalabalık törensel toplantılar için yapılmış tahıl bazlı fermente bir içecekten. Bira, tarımın bir yan ürünü değil, belki de tarımın motivasyonlarından biriydi: bira için tahıl, ekmek için tahıldan önce de mantıklıydı.
Peynir için en eski sağlam kanıt, Polonya'da bulunan ve süt-yağ kalıntısı içeren delikli kil süzgeçlerden gelir; tarihleri yaklaşık İÖ 5.500'e uzanır. Yakın Doğu'da, Çatalhöyük tabakaları daha da eskidir. Süzgecin işlevi bugünkü beyaz peynir cibinleriyle aynıdır: katı kazeini sıvı peynir altı suyundan ayırmak. Sütü laktoz oranı düşük, taşınabilir bir peynire dönüştürmek, hayvancılığın insanlara getirisini katladı — laktoz toleransının Avrupa'da yaygınlaşmasından binlerce yıl önce, mikropla işbirliği bu açığı kapattı.