1739 · Edinburgh, İskoçya / La Flèche, Fransa
Hume ve *İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme*: aklın sınırları
Hume; nedenselliğin, dış dünyanın ve birleşik bir 'ben'in bilgisinin akılla değil alışkanlıkla kurulduğunu gösterdi. Modern epistemolojide en derin sarsıntı.
David Hume *A Treatise of Human Nature*'ı 26 yaşında, La Flèche'de bir Cizvit kolejinin yakınındaki kasaba inzivasında yazdı. İlk iki cildi 1739'da, üçüncüsünü 1740'ta Londra'da yayımladı. Kendi ifadesiyle eser 'matbaadan ölü doğdu'; yıllar sonra anlaşılacaktı ki bu, modern felsefenin yön değiştirdiği andır.
Hume Locke'un empirizmini alıp sonuna kadar götürür. Bütün ideeler izlenimlerden gelir; o zaman gündelik kavramlarımızın gerçek izlenimsel temellerini soralım. Sonuç çoğunlukla şudur: temel yok. *Nedensellik* ele alalım. Billiard topu bir başkasına çarptığında, biz yalnızca iki olayın sürekli bağlantılı (constant conjunction) olduğunu gözleriz; aralarındaki 'zorunlu bağ'ı asla göremeyiz. Nedensellik dünyada bir özellik değil, zihindeki bir alışkanlıktır.
Bu, *tümevarım sorununu* doğurur. Yarın güneşin doğacağına inanmamız için hangi rasyonel zeminimiz var? Mantık değil — yarının dünden farklı olabileceği mantıksal olarak çelişki içermez. Geçmiş deneyim de değil — çünkü 'geçmiş geleceği temsil eder' önermesinin kendisi tümevarımcı bir varsayımdır. Hume'un çözümü çözüm değildir: alışkanlık ve doğa bizi inanmaya iter; bu, doğamızdır, gerekçemiz değil.
Benlik üzerine de aynı keskinlik. Hume kendi içine baktığında 'bir ben' bulamaz; sadece sıcak, soğuk, ışık, gölge, sevgi, nefret izlenimlerini bulur. 'Ben', bu izlenimlerin bir *bohça kuramı* (*bundle theory*) ile bir araya gelmesidir, tözel bir töz değil. Bu görüş bugün de zihin felsefesinde tartışılır.
*İnceleme*'nin üçüncü kitabı 'is-ought' uçurumunu açar: var-olan önermelerden, ne kadar çok birikse de, *yapılmalı* önermesi çıkarılamaz. Ahlak, akıldan değil duygulardan doğar — 'akıl tutkuların kölesidir ve olmalıdır'. Kant Hume'u okuyup 'dogmatik uykusundan' uyandığını söyler. Çağdaş analitik felsefe, bilim felsefesi, davranış bilimleri ve karar kuramı hâlâ Hume'un kazdığı kuyuların kenarında yürür.
Konum
Edinburgh, İskoçya / La Flèche, Fransa · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- David Hume — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford University
- David Hume: Causation — Internet Encyclopedia of Philosophy — IEP