1943 · Paris, Fransa (Nazi işgali altında)
Sartre ve Varlık ve Hiçlik
Sartre'ın *Varlık ve Hiçlik*'i, bilincin kendi içindeki 'hiçlik' eksenini kullanarak özgürlüğü zorunluluk olarak kuran varoluşçuluğun klasik metnidir.
Jean-Paul Sartre, *L'Être et le Néant*'ı işgal altındaki Paris'te yazdı ve 1943 yazında yayımladı. Sansür yüzünden kitabın açıkça siyasi tezleri yoktu, ama Nazi yönetiminin altında 'özgürlük' ve 'sorumluluk' üzerine 700 sayfalık bir kitabın yayımlanması başlı başına bir konum bildiriydi.
Kitap Heidegger'in *Varlık ve Zaman*'ından doğrudan beslenir ama farklı yere gider. Sartre iki tür varlık ayırır: 'kendinde-varlık' (en-soi) — nesnelerin, taşların, bedenin maddi olarak orada olduğu donuk var oluş — ve 'kendisi-için-varlık' (pour-soi) — bilincin kendisini bir nesne gibi olmamaktan oluşan, sürekli bir 'değil' ile dolu var oluş. Bilinç her zaman 'şu an olduğum şey değilim'dir. Bu 'değil' bir eksiklik değil, özgürlüğün ta kendisidir.
İnsan her an seçer. Bir kararı reddetmek de bir karardır; karar vermemek bile karar verilmiş bir konumdur. Bu radikal sorumluluktan kaçmanın yolu Sartre'ın 'kötü inanç' (mauvaise foi) dediği savunmalardır: 'işim böyle gerektiriyor', 'doğam böyle', 'şartlar müsait değil'. Bu cümlelerle kişi kendini bir nesne (en-soi) gibi göstermeye çalışır; ama Sartre için bu, kişinin kendine yalanıdır.
Kitabın en ünlü pasajları gündelik fenomenolojidir: bir garsonun 'garsonluk oynaması', 'bakış'ın (regard) karşısındaki kişiyi nesneye dönüştürmesi, kıskanan birinin anahtar deliğinden bakışı, başkalarının bakışı altında utancın kuruluşu. Bu çözümlemeler edebiyat ve sinemada hâlâ kullanılır.
Sartre 1945'ten sonra dönüşle birlikte radikal sola kaydı; varoluşçuluğu kollektif tarihle, Marksizmle barıştırmaya çalıştı (*Diyalektik Aklın Eleştirisi*, 1960). 1964'te Nobel Edebiyat Ödülü'nü reddetti. *Varlık ve Hiçlik* hâlâ kişisel sorumluluğun düşünüldüğü her yerde okunur.
Konum
Paris, Fransa (Nazi işgali altında) · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Jean-Paul Sartre — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford University
- Existentialism — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford University