Max Horkheimer ve Theodor W. Adorno, *Dialektik der Aufklärung*'u nasyonal-sosyalizmden kaçıp Los Angeles'a sürgün ettikleri yıllarda — 1941-44 arasında — yazdı. İlk teksir baskısı 1944'te, kitabevi baskısı 1947'de Amsterdam'da yayımlandı; Almanya'da yaygın olarak okunması ancak 1969'da mümkün oldu.

Kitabın temel paradoksu sorudur: Aydınlanma — akıl, bilim, özerklik — neden 20. yüzyılda Auschwitz'e ve totaliter rejimlere açıldı? Geri çekilelim ve mitolojiye dönelim mi? Yoksa Aydınlanma'nın kendisinin içinde, başından beri olan bir karanlık mı var?

Horkheimer ve Adorno ikinci yolu seçer. Aydınlanma'nın temel hamlesi — doğayı insan kontrolü altına almak — kendi mantığı içinde insanı da nesneleştirir. Akıl 'araçsal' (instrumental) hale gelir: ne için kullanıldığı önemsizleşir; nasıl en etkili kullanıldığı öne çıkar. Bu araçsal akıl Auschwitz'in soğuk bürokrasisini de mümkün kıldı. Aydınlanma kendi içinde 'totaliter' bir eğilim taşır: her şeyi sayısallaştırmak, ölçmek, denetlemek.

Kitap dört bölüm hâlinde bu tezi geliştirir. 'Odysseus ve Sirenler' bölümü Homeros'un destanını kapitalist öznenin doğuş hikâyesi olarak okur: Odysseus kendisini direğe bağlayarak doğal arzularını bastırır, böylece akıllı 'iş adamı' olur. Başka bir bölüm 'Kültür Endüstrisi'dir: Hollywood, radyo, popüler müzik ve reklam, kendiliğinden bir 'kültür' değil endüstriyel ürünlerdir; izleyiciyi pasifleştirir, eleştirel düşünceyi kestirir, sahte ihtiyaçlar üretir. Bu analiz medya çalışmalarının kurucu metni oldu.

Frankfurt Okulu'nun bu kötümser dönüşü 1960'ların öğrenci hareketlerini etkiledi; Habermas, Honneth ve Adorno'nun öğrencisi olan başka düşünürler eleştirel teoriyi farklı yönlerde geliştirdiler.