1966 · Tunus / Paris, Fransa
Foucault ve Kelimeler ve Şeyler
Foucault'nun *Kelimeler ve Şeyler*'i (1966), Batı düşüncesinin üç ayrı 'epistemesini' arkeolojik olarak çıkararak 'insan'ın da yakın zamanda yapılmış bir icat olduğunu öne sürer.
Michel Foucault, *Les Mots et les Choses*'u 1966 baharında Tunus'tayken bitirdi ve aynı yıl Gallimard'dan yayımladı. Kitap Fransa'da beklenmedik bir başarı kazandı — 'sezonun romanı kadar' satıldı ve Foucault'yu 1960'ların sonunda kıta felsefesinin en etkili figürü hâline getirdi.
Kitabın tezi şudur: bilgi tarihsel olarak farklı 'epistemeler' içinde örgütlenir — bir epistem, belirli bir dönemin neyi bilebileceğini, hangi soruları soracağını, nasıl kanıt arayacağını belirleyen sessiz altyapıdır. Foucault üç epistemi inceler: Rönesans (bilgi 'benzerlikler' üzerine kuruludur — her şey her şeye benzeyebilir, dünya bir gizli işaretler ağıdır), Klasik dönem (17.-18. yüzyıllar, bilgi 'temsil' ve 'düzen' üzerinedir — Linnaeus'un sınıflandırması, Port-Royal grameri), ve Modern dönem (19. yüzyıldan itibaren, bilgi 'tarih' ve 'derinlik' üzerinedir — biyoloji, ekonomi, dilbilim).
Kitabın en çarpıcı tezi modern epistemin doğuşuyla aynı anda 'insan' kavramının da bir bilgi nesnesi olarak ortaya çıktığıdır. Klasik dönemde 'insan bilimi' diye bir kategori yoktu; 'genel gramer', 'doğa tarihi', 'zenginlik analizi' vardı. Modern dönem 'biyoloji', 'iktisat', 'dilbilim' adlarıyla onların yerini alır — ve her birinde 'insan' hem öznesi hem nesnesi olarak ortaya çıkar.
Kitap o ünlü pasajla biter: 'İnsan, son zamanların icadıdır. Belki yakında da silinir — kıyıdaki kumda çizilmiş bir yüz gibi.' Bu cümle 'insanın ölümü' tezi olarak okundu; postyapısalcılığın ve hümanizm sonrası teorinin başlangıç sloganlarından biri.
Foucault sonraki yıllarda 'arkeolojik' yöntemini 'soykütüksel' (Nietzsche'den ödünç) bir yönteme genişletti; *Hapishanenin Doğuşu* (1975) ve *Cinselliğin Tarihi* (1976-84) kitaplarında iktidar ve özne ilişkisini araştırdı. Modern toplum bilimlerinin, kültürel çalışmaların ve postkolonyal teorinin temel referanslarındandır.
Konum
Tunus / Paris, Fransa · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Michel Foucault — Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stanford University
- Michel Foucault — Britannica — Encyclopædia Britannica