yaklaşık 540 SS · Ktesifon (Salman Pak), Irak
Taq Kasra: kalıpsız dev tuğla tonoz
Ktesifon'da kalıpsız (iskelesiz) örülen, dünyanın en büyük donatısız parabolik tuğla tonozu; ~25 m açıklık, kemer-tonoz mühendisliğinin sınırı.
Taq Kasra, Sasani İmparatorluğu'nun başkenti Ktesifon'dan ayakta kalan tek büyük parça olan dev bir eyvandır — ve tek başına, tuğla tonozun ne kadar ileri gidebileceğinin sınırını çizer. Roma çapraz tonozu betona ve geçici ahşap kalıplara (centring) dayanırken, Sasani ustaları taşsız, betonsuz, hatta kalıpsız bir yol bulur.
Sorun şudur: 25 metreye yakın açıklıkta bir tonoz örülürken, harç henüz priz almadan tuğlalar nasıl havada tutulur? Çözüm tonozun biçiminde ve örgü tekniğindedir. Tonoz yarım daire değil, yukarı doğru sivrilen parabolik (katener'e yakın) bir eğridir; bu biçim, yapı malzemesini neredeyse tümüyle basınç altında tutarak yana itki üreten zayıf noktaları azaltır. Tuğlalar düşey değil, arka duvara hafifçe yaslanan eğik halkalar halinde örülür; her yeni halka bir öncekine yapışarak kendini taşır, böylece altına ahşap kalıp kurmaya gerek kalmaz. Hızlı priz alan alçı harcı bu tekniği mümkün kılar.
Sonuç, antik dünyanın en cüretkâr tek açıklıklı kemerlerinden biridir: kalın kerpiç-tuğla duvarlardan yükselen, gökyüzüne açık devasa bir taç kapı. Taq Kasra, kubbe ve kemer geleneğinin Roma dışındaki bir kolunu — İran'ın tuğla-eyvan mimarisini — temsil eder; bu çizgi, sonraki İslam mimarisinin eyvanlı avlularına ve sivri kemerine doğrudan miras kalacaktır.
Konum
Ktesifon (Salman Pak), Irak · © OpenStreetMap
Kaynaklar
- Ctesiphon — Encyclopædia Iranica — Encyclopædia Iranica
- Taq-i Kisra — Encyclopædia Britannica — Encyclopædia Britannica