16. yüzyılın sonunda Portekiz ve İspanya'nın denetlediği Doğu ticareti, Kuzey Avrupa kentleri için hem fırsat hem tehditti. Hollandalı tüccarlar 1590'larda Asya'ya bireysel seferler düzenlemeye başlamış, ama her sefer ayrı bir ortaklıkla kurulup sefer sonunda tasfiye ediliyordu — risk dağınık, finansman dar, fiyatlar birbirini kırıyordu. Birleşik Eyaletler'in baş hukuk danışmanı (lândadvokat) Johan van Oldenbarnevelt 1602'de bütün rakip Hollanda şirketlerini tek bir kurumda birleştirdi: Vereenigde Oostindische Compagnie. İngiltere'de Kraliçe I. Elizabeth bir yıl önce, 31 Aralık 1600'de, Londra tüccarlarına 'Doğu Hindistan ticareti yapma' tekelini imtiyazla vermişti. İki şirket de Asya seferine değil, kalıcı bir kuruma para topluyordu.

Yenilik yalnızca ölçek değildi. VOC, Avrupa tarihinde gerçek anlamda 'kalıcı sermayeye' sahip ilk halka açık şirketti: hissedarlar paralarını tek bir seferin sonunda geri istemiyor, hisselerini Amsterdam Borsası'nda başkasına devrediyordu. Bu, modern anonim şirketin ve menkul kıymet piyasasının doğum belgesidir. Üstelik şirketin imtiyaz fermanı (octrooi) ona yalnızca ticaret tekeli değil, kendi adına savaş ilan etme, antlaşma yapma, kale kurma, sikke basma ve adalet dağıtma yetkisi de verdi. Yarı-egemen bir kurum: hukuken devlet değil, eylemde devlet gibi.

Sonuçlar Asya için yıkıcı oldu. VOC, Bantam ve Makassar'ı düşürdü, 1621'de Banda Adaları'nın hindistan cevizi (muskat) tekelini sağlamak için ada halkının büyük kısmını öldürdü ya da köle olarak sürdü. EIC 18. yüzyılda Bengal'de bir tüccar kuruluşundan toprak vergisi toplayan bir devlete dönüştü: 1757 Plassey Savaşı'ndan sonra Bengal'in iç gelir idaresi (diwani) şirketin eline geçti. Şirket valisi Hindistan'ı bir özel anonim şirket adına yönetiyordu. 1770 Bengal kıtlığı (yaklaşık 10 milyon ölü) bu rejimin altında patladı.

1858'de İngiliz hükümeti, Hint İsyanı'nın ardından EIC'yi feshetti ve Hindistan'ı doğrudan kraliyet idaresine bağladı; VOC zaten 1799'da iflas etmiş, borçları Hollanda devletine kalmıştı. Ama iki şirket, kurumsal bir miras bıraktı: tüzel kişilik, sınırlı sorumluluk, devredilebilir hisse, sürekli sermaye, çok katmanlı yönetim — modern çok uluslu şirketin bütün anatomisi. Ve siyasal olarak da bir model bıraktılar: ticareti yürütmek için savaş yürüten, kâr için yönetebilen özel kurum. 21. yüzyılın küresel şirketler tartışmaları hâlâ bu 17. yüzyıl modelinin gölgesinde yürür.