24 Ekim 1929 – c. 1939 · ABD'de başladı, küresel etki (Wall Street, New York)
Büyük Buhran
24 Ekim 1929 'Kara Perşembe' ile başlayan Wall Street çöküşü, dünya ekonomisini on yıl boyunca süren bir kriz içine soktu; ABD'de işsizliği %25'e çıkardı, uluslararası ticareti üçte ikine indirdi ve modern devlet-piyasa ilişkisini yeniden tanımladı.
1920'lerin sonunda ABD borsası, gerçek ekonomik büyümeyle bağdaşmayan bir spekülasyon balonu üretmişti. 24 Ekim 1929 'Kara Perşembe'de panikleyen yatırımcılar 13 milyon hisseyi satışa çıkardı; 29 Ekim 'Kara Salı'da Dow Jones bir günde %12 kaybetti. Çöküş tek başına Buhran'ı yaratmadı — onu uzun ve küresel kılan şey, sonraki üç yılda peş peşe yaşanan ABD bankacılık panikleridir (1930-33). Binlerce banka iflas etti, mevduat sigortası henüz yoktu, halkın tasarrufu silindi. Para arzı üçte bir oranında daraldı.
Kriz hızla küreselleşti. ABD'nin uluslararası kredileri çekmesi Avrupa'yı vurdu; Almanya, savaş tazminatlarını ancak Amerikan kredisiyle ödüyordu. Altın standardına bağlı ülkeler para politikalarını gevşetemediler — bu da deflasyonu derinleştirdi. ABD'nin 1930 Smoot-Hawley gümrük tarifesi karşılıklı misilleme zincirini başlattı; 1929-1933 arasında dünya ticareti üçte iki azaldı. 1933'e gelindiğinde ABD işsizliği %25, Almanya'da %30'u aştı. Buhran'ın sebepleri hâlâ tartışılır: monetaristler (Friedman ve Schwartz) Fed'in para arzını korumadaki başarısızlığını işaret eder; Keynesçiler toplam talep çöküşünü vurgular; başkaları altın standardının yapısal kilidini ya da uluslararası alacaklar mimarisinin kırılganlığını öne çıkarır.
Sonuçlar siyasaldı. ABD'de Franklin D. Roosevelt'in 1933 New Deal'i — bankacılık reformu, sosyal güvenlik, kamu istihdamı, Tennessee Valley Authority — devletin ekonomideki rolünü kalıcı olarak büyüttü. John Maynard Keynes'in 1936'da yayımladığı 'İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi' makroekonomiyi yeniden kurdu; karşı-döngüsel kamu harcaması meşru bir araç oldu. Avrupa'da kriz çok daha karanlık bir yol açtı: Almanya'da Weimar Cumhuriyeti'nin sosyal dokusu çöktü, Nazi Partisi'nin oy oranı 1928'de %2,6'dan 1932'de %37,3'e fırladı — Hitler'in 1933'te iktidara gelişinin doğrudan ekonomik zemini buydu.
Büyük Buhran liberal kapitalizmin tarihinin en derin meşruiyet krizidir. Hem faşizmin hem de planlı ekonomi modellerinin (Sovyet beş yıllık planları aynı dönemde dramatik sanayileşme gösteriyordu) çekimini artırdı, ve II. Dünya Savaşı'nın ekonomik arka planını oluşturdu. Buhran'dan çıkış kısmen New Deal, esas olarak savaş ekonomisinin devasa kamu harcamasıyla geldi — Keynes'in tezinin acı ironili kanıtı. Savaş sonrası Bretton Woods sistemi ve refah devleti modeli, Buhran'dan alınan derslerin uluslararası kurumsallaşmasıydı.
Galeri
Konum
ABD'de başladı, küresel etki (Wall Street, New York) · OpenStreetMap →
Kaynaklar
- Great Depression — Encyclopaedia Britannica
- A Monetary History of the United States, 1867-1960 — Milton Friedman & Anna Schwartz, Princeton University Press (1963)
- Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919-1939 — Barry Eichengreen, Oxford University Press (1992)